Núi Mắt Thần - Kiệt tác của thời gian giữa miền non nước Cao Bằng

Nằm trong không gian rộng lớn của vùng karst Đông Bắc, một khối núi đá vôi sừng sững nổi lên giữa thung lũng. Trên đỉnh núi là một lỗ thủng gần như hình tròn, xuyên từ mặt này sang mặt kia, giống như một con mắt khổng lồ đang lặng lẽ ngắm nhìn núi rừng. Hình ảnh ấy vừa kỳ vĩ, vừa bí ẩn, khiến bất kỳ ai lần đầu đặt chân đến cũng không khỏi ngỡ ngàng.

Thế nhưng, điều làm nên sức hấp dẫn của núi Mắt Thần không chỉ nằm ở hình dáng độc đáo. Và đó còn là toàn bộ không gian cảnh quan bao quanh.

Mùa mưa, hồ Nặm Chá dưới chân núi đầy nước, xanh trong như một viên ngọc giữa đại ngàn. Mặt hồ phẳng lặng phản chiếu mây trắng và bóng núi, tạo nên bức tranh thủy mặc sống động. Xa hơn là những dải cỏ xanh trải dài, những cánh rừng nguyên sinh và các dãy núi đá vôi nối tiếp nhau đến tận chân trời.

Và ở đó, thiên nhiên không chỉ đẹp… Thiên nhiên kể câu chuyện về hàng trăm triệu năm kiến tạo của Trái đất.

Tại một cuộc làm việc với UBND tỉnh Cao Bằng (2024), ông Guy Martini, chuyên gia cao cấp, Chủ tịch Hội đồng Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO cho rằng: Khu vực Công viên địa chất Non nước Cao Bằng lưu giữ những dấu tích hình thành từ hơn 500 triệu năm trước. Đây là một trong số ít vùng ở Việt Nam có hệ thống địa tầng, hóa thạch, hang động và địa hình karst được bảo tồn với giá trị khoa học đặc biệt.

Núi Mắt Thần là một minh chứng tiêu biểu cho quá trình ấy… Lỗ thủng tự nhiên trên thân núi không phải là kết quả của một hiện tượng địa chất đơn lẻ, mà là sản phẩm của hàng triệu năm phong hóa đá vôi, xói mòn bởi nước mưa, dòng chảy ngầm và những biến động kiến tạo của vỏ Trái đất.

Chính sự kiên nhẫn của thời gian đã tạo nên một hình tượng hiếm gặp trong tự nhiên. Không có sự can thiệp của con người. Không có bất kỳ bàn tay điêu khắc nào. Chỉ có thiên nhiên âm thầm sáng tạo.

Năm 2018, UNESCO ghi danh Công viên địa chất Non nước Cao Bằng vào Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị khoa học của vùng đất, đồng thời còn mở ra cơ hội phát triển du lịch địa chất theo hướng bền vững.

Trong hệ thống hơn 130 điểm di sản của công viên địa chất, núi Mắt Thần luôn được xem là một trong những điểm nhấn nổi bật nhất. Và nếu núi Mắt Thần là linh hồn của cảnh quan thì hồ Nặm Chá chính là nơi giữ lại vẻ mềm mại cho toàn bộ không gian.

Vào mùa mưa, nước hồ dâng cao, phủ kín chân núi. Màu nước xanh biếc hòa cùng sắc trời tạo nên những lớp màu chuyển đổi tinh tế theo từng thời điểm trong ngày.

Buổi sớm, mặt hồ phủ sương mỏng.

Buổi trưa, ánh nắng khiến mặt nước lấp lánh như pha lê.

Chiều xuống, cả không gian chuyển sang gam màu vàng nhạt, phản chiếu bóng núi đá khổng lồ.

Đến mùa khô, nước rút dần để lộ những bãi cỏ rộng lớn. Đàn ngựa, đàn bò thong thả gặm cỏ giữa thung lũng tạo nên khung cảnh bình yên hiếm thấy.

Sự thay đổi ấy khiến núi Mắt Thần không bao giờ lặp lại chính mình.

Mỗi mùa là một vẻ đẹp.

Mỗi thời khắc là một bức tranh khác nhau.

Theo PGS, TS. Đàm Thị Uyên, Đại học Thái Nguyên chia sẻ: Điều đặc biệt nhất của núi Mắt Thần nằm ở việc nơi đây hội tụ đầy đủ các yếu tố của một điểm đến bền vững.

Đó là di sản địa chất. Là hệ sinh thái tự nhiên. Là cảnh quan nguyên sơ. Là đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng sinh sống quanh khu vực.

PGS, TS. Đàm Thị Uyên nhận định: “Núi Mắt Thần không chỉ là một thắng cảnh đẹp để ngắm nhìn. Đây là một không gian địa chất - văn hóa đặc biệt, nơi mỗi yếu tố từ núi, hồ, thảm thực vật đến cộng đồng cư dân đều tạo nên giá trị tổng thể. Điều cần nhất hiện nay là bảo tồn tính nguyên bản của cảnh quan và phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với giáo dục di sản văn hóa”.

Và nhiều quốc gia trên thế giới đang coi các công viên địa chất là “lớp học ngoài trời” để giúp du khách trong nước và quốc tế hiểu hơn về lịch sử Trái đất, môi trường và văn hóa địa phương. Theo đó, tỉnh Cao Bằng hoàn toàn có thể phát triển theo hướng này.

Bên cạnh đó, không gian quanh núi Mắt Thần còn là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Tày và Nùng… Những ngôi nhà sàn nép mình bên chân núi. Những thửa ruộng nhỏ uốn theo triền đồi. Những làn điệu Then, tiếng đàn tính, những phiên chợ vùng cao, miền núi… tạo nên chiều sâu văn hóa cho cảnh quan thiên nhiên.

Theo PGS, TS. Đàm Thị Uyên, một thắng cảnh chỉ thực sự có sức sống khi có con người gìn giữ và kể câu chuyện của vùng đất ấy.

Ở núi Mắt Thần, câu chuyện ấy được kể bằng nếp sống bình dị của cư dân địa phương, bằng cách họ gìn giữ rừng, bảo vệ nguồn nước và chung sống hài hòa với thiên nhiên qua nhiều thế hệ. Đó là giá trị mà không một công trình nhân tạo nào có thể thay thế.

Những năm gần đây, núi Mắt Thần ngày càng thu hút đông đảo du khách và nhiếp ảnh gia trong nước, quốc tế. Sự quan tâm ấy mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế du lịch cho địa phương. Tuy nhiên, PGS, TS. Đàm Thị Uyên, đây cũng là thời điểm cần đặt vấn đề bảo tồn lên hàng đầu. Du lịch không nên biến cảnh quan thành nơi xây dựng dày đặc các công trình dịch vụ. Điều hấp dẫn nhất của núi Mắt Thần chính là sự nguyên sơ. Là bầu không khí trong lành. Là không gian rộng mở. Là cảm giác con người được trở về với thiên nhiên.

Việc phát triển các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, trải nghiệm địa chất và giáo dục môi trường sẽ giúp gia tăng giá trị kinh tế mà vẫn bảo vệ được cảnh quan.

Và đó là một biểu tượng của Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng; là minh chứng sinh động cho lịch sử kiến tạo của Trái đất; là nơi thiên nhiên, văn hóa và con người hòa quyện trong một chỉnh thể thống nhất.

Trong quá trình phát triển, núi Mắt Thần vẫn đứng đó như một “con mắt của thời gian”, chứng kiến sự đổi thay của đất trời và nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ những di sản vô giá mà thiên nhiên đã ban tặng cho Việt Nam…/.