Có một thứ ngôn ngữ từ ngựa giấy

Trong đời sống người Nùng Dín, ngựa không chỉ là phương tiện lao động, vận chuyển mà còn là hình tượng thấm sâu vào tín ngưỡng và quan niệm nhân sinh, là ngôn ngữ đặc biệt để đồng bào giao cảm với Tổ tiên, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và thắt chặt sợi dây đoàn kết bản làng.

Điệu múa ngựa giấy gắn liền với các nghi lễ quan trọng của người Nùng Dín, như: cúng bản, cầu an, tạ ơn hay hiếu sự, phản ánh niềm tin sâu sắc của cộng đồng vào sự che chở, phù hộ của thần linh và Tổ tiên. Tại nghi lễ tang ma, thông thường, bên thông gia, hoặc con cháu trong dòng họ sẽ thực hiện điệu múa này. Trong điệu múa, người Nùng Dín dùng mô hình ngựa giấy làm phương tiện linh thiêng để chuyên chở lễ vật và dẫn dắt linh hồn người quá cố sang thế giới bên kia trong lòng hiếu kính sâu nặng của con cháu.

Thân ngựa giấy hình tròn, được làm từ khung tre, đủ rộng để người múa có thể đứng vào trong đó thực hiện bài múa. Đầu ngựa nếu dán giấy màu hồng là tượng trưng cho ngựa cái và dán giấy màu xanh tượng trưng cho ngựa đực. Trên cổ ngựa gắn một vòng chuông nhỏ, gồm những quả chuông có đường kính 2-3 cm. Càng nhiều quả chuông, âm thanh càng sống động, tạo nên nhịp điệu sôi động cho bài múa.

Mỗi bài múa ngựa giấy hoàn chỉnh thường do hai người thực hiện trong một đôi ngựa giấy tượng trưng cho con đực, con cái. Người múa thực hiện nhiều vũ điệu phức tạp, thay đổi biểu cảm trên gương mặt để thể hiện các động tác, cảm xúc: cúi chào, ngựa cắn nhau, tỏ tình với nhau… nhằm gợi nhớ đời sống sinh hoạt của loài ngựa. Trong lúc múa, vòng chuông trên cổ ngựa rung lên tiếng nhạc, tạo ra nhịp điệu sống động, vừa làm vui lòng người chết, vừa là sự chia sẻ với gia chủ có tang, giúp diễn đạt cảm xúc cộng đồng đối với người đã khuất. Điệu múa này phản ánh quan niệm của người Nùng Dín: cái chết không phải là sự kết thúc, mà là cánh cửa mở ra một hành trình mới được Tổ tiên phù hộ và dẫn dắt. Trong không khí linh thiêng, người Nùng Dín quây quần xung quanh nghi lễ, thể hiện tính cộng đồng sâu sắc.

Trước đây, múa ngựa giấy chỉ diễn ra trong các nghi lễ tín ngưỡng, tang lễ, nhưng trong bối cảnh văn hoá đương đại và nỗ lực bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, múa ngựa giấy đã xuất hiện các chương trình giao lưu văn hoá, hội diễn nghệ thuật quần chúng hoặc các dịp lễ hội truyền thống của cộng đồng. Việc biểu diễn ngoài không gian tín ngưỡng giúp người dân địa phương và du khách được tiếp cận, cảm nhận trực tiếp di sản, tạo nên hơi thở văn hoá sống động giữa đời sống đương đại.

Múa ngựa giấy của người Nùng Dín ở Lào Cai là minh chứng sống động cho sức mạnh gắn kết cộng đồng, tín ngưỡng, nghệ thuật và bản sắc văn hoá truyền thống. Trong sự biến đổi của đời sống hiện đại, việc gìn giữ, trao truyền và phát huy giá trị của điệu múa này không chỉ là nhiệm vụ của cộng đồng địa phương mà còn là trách nhiệm chung của xã hội.

Đáng mừng là ngày càng có nhiều người Nùng Dín tích cực tham gia học múa, góp phần truyền dạy và duy trì di sản. Nhiều lớp truyền dạy kỹ thuật múa và làm ngựa giấy được chính quyền địa phương tổ chức. Nghệ nhân đứng lớp hướng dẫn cách làm ngựa, từ việc chọn tre, chẻ lạt, ghép giấy đến múa đúng nhịp, đúng bản sắc văn hoá cho người dân địa phương và các em học sinh.