Đồng bào Ba Na giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thốngKhi di sản trở thành tài sản của cộng đồng
Xóm Hoài Khao, xã Thành Công, tỉnh Cao Bằng nơi sinh sống của đồng bào Dao Tiền, đang trở thành điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu thích khám phá văn hóa. Điều níu chân du khách không chỉ là cảnh quan núi rừng, những nếp nhà truyền thống mà còn là nghề dệt vải, in hoa văn bằng sáp ong đã được phụ nữ Dao Tiền gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Trong những ngôi nhà gỗ, chị Bàn Thị Liên, chủ homestay Khánh Hưng cùng những người phụ nữ trong xóm vẫn miệt mài với từng công đoạn tạo hoa văn trên vải. Từ miếng sáp ong được đun nóng, những hoa văn độc đáo dần hiện lên trên tấm vải, tạo nên nét riêng của trang phục truyền thống người Dao Tiền.
Với đồng bào nơi đây, in sáp ong không đơn thuần là một kỹ thuật thủ công mà còn là tri thức dân gian, niềm tự hào về văn hóa dân tộc. Khi du lịch cộng đồng phát triển, nghề truyền thống ấy có thêm không gian để được giới thiệu, thực hành và tạo ra giá trị kinh tế. Những sản phẩm thổ cẩm không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn được cải tiến thành đồ lưu niệm, sản phẩm trang trí, trở thành hoạt động trải nghiệm thu hút khách tham quan.
Từ năm 2022, khi Hoài Khao được công nhận là làng du lịch cộng đồng, nghề thêu, in hoa văn sáp ong được đưa vào các hoạt động trải nghiệm du lịch. Cùng với đó, cảnh quan, kiến trúc nhà ở, phong tục và những hoạt động sản xuất thường ngày của người Dao Tiền trở thành sản phẩm giới thiệu với du khách.
Đáng chú ý, việc phát triển du lịch cộng đồng tại đây có sự đồng hành của Nhà nước thông qua Dự án 6, thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 (Chương trình MTQG 1719). Từ nguồn vốn của Chương trình người dân được tham gia các lớp tập huấn, tổ chức tham quan, học hỏi kinh nghiệm từ những mô hình du lịch cộng đồng ở các địa phương khác.
Anh Lý Hữu Nhất, chủ homestay Nhất Nhất, chia sẻ từ khi Hoài Khao trở thành điểm du lịch cộng đồng, cuộc sống gia đình được cải thiện đáng kể. Nhờ khách du lịch, những sản phẩm thủ công do gia đình sản xuất cũng tiêu thụ thuận lợi hơn.
Cũng tại Cao Bằng, ở xóm Khuổi Khon, xã Kim Cúc, câu chuyện của gia đình ông Chi Viết Hải, người Lô Lô, Người có uy tín trong cộng đồng, cho thấy vai trò của chính sách hỗ trợ trong việc giúp người dân từng bước làm chủ hoạt động du lịch.
Khi tham gia phát triển homestay, gia đình ông được đào tạo kỹ năng đón tiếp khách, chế biến, nấu nướng và bày biện món ăn; đồng thời được tham quan, học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình du lịch cộng đồng ở những tỉnh khác. Cùng với sự hỗ trợ của chính quyền, người dân trong xóm thành lập tổ dệt vải, đan lát, duy trì đội văn nghệ, luyện tập dân ca, điệu múa truyền thống và phục dựng một số nghi lễ, lễ hội để phục vụ du khách.
Từ những hỗ trợ thiết thực đó, người dân không chỉ có thêm kỹ năng làm du lịch mà còn nhận ra giá trị kinh tế của chính những nét văn hóa từng gắn bó với đời sống thường ngày. Nếp nhà sàn, trang phục, nghề thủ công và ẩm thực truyền thống được gìn giữ, trở thành những yếu tố tạo sức hấp dẫn cho điểm đến.
Một cách làm khác được ghi nhận tại tỉnh Gia Lai, nơi các giá trị văn hóa của đồng bào Ba Na, Gia Rai, Hrê, Chăm H’roi... được quan tâm bảo tồn, phát huy thông qua Dự án 6, Chương trình MTQG 1719 gắn với định hướng phát triển du lịch.
Đồng bào DTTS phát huy những giá trị văn hóa truyền thống để tạo ra sinh kếTại xã Vĩnh Sơn, mô hình bảo tồn văn hóa cồng chiêng gắn với phát triển du lịch được triển khai, tạo điều kiện để nghệ nhân và lớp trẻ cùng tham gia gìn giữ di sản. Nghệ nhân Nhân dân Đinh Chương, ở làng K8, xã Vĩnh Sơn, là một trong những người trực tiếp tham gia truyền dạy cồng chiêng, nhạc cụ dân tộc và các trình thức lễ hội truyền thống cho lớp trẻ. Ông từng trăn trở trước nguy cơ thế hệ trẻ không còn mặn mà với văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, qua những đợt kiểm kê, tập huấn và truyền dạy, ngày càng có nhiều thanh niên Ba Na yêu thích, chủ động học hỏi để tiếp nối di sản của cha ông.
Những hoạt động này cho thấy, khi được hỗ trợ đúng hướng, văn hóa không chỉ được bảo tồn trong cộng đồng mà còn có thể trở thành sản phẩm du lịch, tạo thêm cơ hội việc làm và thu nhập. Quan trọng hơn, nghệ nhân và người dân vẫn giữ vai trò chủ thể trong quá trình gìn giữ, truyền dạy và giới thiệu di sản.
Phát huy nội lực văn hóa trong giai đoạn phát triển mới
Thực tiễn triển khai Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025 cho thấy, Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch đã mở ra hướng tiếp cận mới: bảo tồn phải gắn với phát triển, người dân phải là chủ thể và cũng là đối tượng trực tiếp thụ hưởng thành quả.
Chị Bàn Thị Liên chủ homestay Khánh Hưng (ngoài cùng bên phải) cùng với du kháchThực hiện Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021 – 2025, tại các địa phương, đã hỗ trợ đầu tư xây dựng, bảo tồn 48 làng, bản và 69 điểm đến du lịch tiêu biểu truyền thống của các dân tộc thiểu số; 4.409 nhà văn hóa/khu thể thao tại các thôn, bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được đầu tư xây dựng và hỗ trợ trang thiết bị, tu bổ, tôn tạo…
Những kết quả, kinh nghiệm từ giai đoạn 2021-2025 cần được tiếp tục phát huy trong triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. Chương trình đã xác định mục tiêu giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc thiểu số, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng xanh, tuần hoàn, sinh thái, nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống.
Trong đó, phát triển du lịch nông thôn theo hướng cộng đồng, sinh thái, trải nghiệm, gắn với văn hóa địa phương là một trong những định hướng quan trọng. Đây là cơ sở để các địa phương tiếp tục khai thác lợi thế văn hóa, cảnh quan, nghề truyền thống và tri thức dân gian, hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng, tạo sinh kế cho người dân.
Văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh khi những người nắm giữ văn hóa có thể sống được, làm giàu được từ những giá trị ấy, đồng thời tiếp tục trao truyền cho thế hệ sau. Khi mỗi nếp nhà, làn điệu dân ca, nghề thủ công, món ăn truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn tạo ra sinh kế, niềm tự hào và cơ hội phát triển, bảo tồn văn hóa sẽ không còn là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa mà trở thành động lực phát triển bền vững của cả cộng đồng.