Giữ gìn ngôn ngữ dân tộc thiểu số

Bởi ngôn ngữ không đơn thuần là công cụ diễn đạt. Trong từng thanh âm của tiếng nói dân tộc là ký ức cộng đồng, tri thức dân gian, phong tục, tập quán, tâm hồn và bản sắc của cả một tộc người. Mất ngôn ngữ cũng đồng nghĩa với nguy cơ mất đi một phần cội nguồn văn hóa.

Chính vì vậy, giữ gìn ngôn ngữ dân tộc thiểu số hôm nay không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa hay giáo dục, mà cần bắt đầu từ gia đình, từ cộng đồng, nơi ngôn ngữ được sinh ra, nuôi dưỡng và truyền tiếp qua nhiều thế hệ.

Ngôn ngữ - linh hồn của văn hóa dân tộc

Cùng với quá trình đô thị hóa, giao thoa văn hóa và tác động của công nghệ số, nhiều ngôn ngữ dân tộc đang dần bị thu hẹp không gian sử dụng. Ở nhiều nơi, lớp trẻ giao tiếp chủ yếu bằng tiếng phổ thông, trong khi tiếng mẹ đẻ chỉ còn được người già sử dụng.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, khi một ngôn ngữ mất đi, điều mất lớn nhất không phải là từ vựng hay ngữ âm, mà là hệ tri thức gắn với đời sống cộng đồng. Trong ngôn ngữ có những kinh nghiệm sản xuất, những bài thuốc dân gian, những làn điệu dân ca, sử thi, truyện cổ… được tích lũy qua hàng trăm năm.

TS. Phan Văn Hùng, nguyên Thứ trưởng Uỷ ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo), Phó Chủ tịch Hội người Cao tuổi Việt Nam cho rằng: “Ngôn ngữ chính là hồn cốt văn hóa của một dân tộc. Nếu ngôn ngữ không còn được sử dụng trong gia đình và cộng đồng, thì việc bảo tồn văn hóa cũng sẽ trở nên rất khó khăn. Một dân tộc có thể nghèo về vật chất, nhưng nếu còn giữ được tiếng nói của mình thì vẫn còn giữ được bản sắc”.

Nhận định ấy cho thấy, việc bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số không chỉ mang ý nghĩa văn hóa, mà còn liên quan trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển bền vững của cộng đồng.

Gia đình, nơi tiếng mẹ đẻ được gìn giữ đầu tiên

Trong quá trình giữ gìn ngôn ngữ dân tộc thiểu số, gia đình chính là “pháo đài” quan trọng nhất. Bởi ngôn ngữ không được học trước tiên trong trường học, mà được tiếp nhận qua lời ru của mẹ, câu chuyện của bà, tiếng gọi quen thuộc bên bếp lửa gia đình.

Ở nhiều bản làng vùng cao hôm nay, không ít phụ huynh vì muốn con học tốt tiếng phổ thông nên hạn chế nói tiếng dân tộc trong nhà. Họ cho rằng điều đó sẽ giúp con dễ hòa nhập hơn. Nhưng chính suy nghĩ ấy vô tình khiến nhiều đứa trẻ lớn lên xa dần ngôn ngữ cội nguồn.

Tại một bản người Lô Lô ở xã Mèo Vạc, chị Lò Sỉ Páo chia sẻ: ông luôn cố gắng nói tiếng Lô Lô với con cháu trong gia đình. “Nếu mình không nói, con cháu sẽ quên mất tiếng dân tộc. Mà quên tiếng rồi thì sau này cũng khó hiểu được phong tục, lời hát, truyện cổ của dân tộc mình”.

Đó cũng là thực tế ở nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số hiện nay. Những gia đình còn duy trì việc sử dụng tiếng mẹ đẻ trong sinh hoạt hằng ngày thường có khả năng giữ gìn văn hóa tốt hơn. Ngôn ngữ vì thế không chỉ là lời nói, mà còn là sợi dây gắn kết giữa các thế hệ.

Các chuyên gia cho rằng, việc trẻ em biết song song tiếng phổ thông và tiếng mẹ đẻ không hề cản trở quá trình học tập, mà ngược lại còn giúp phát triển tư duy ngôn ngữ và khả năng tiếp nhận văn hóa đa dạng.

Cộng đồng, không gian để ngôn ngữ “sống”

Nếu gia đình là nơi gieo mầm ngôn ngữ, thì cộng đồng chính là không gian để ngôn ngữ được “sống”. Một ngôn ngữ chỉ thực sự tồn tại khi nó được sử dụng thường xuyên trong đời sống hằng ngày.

Ở nhiều địa phương, các hoạt động lễ hội, sinh hoạt văn hóa cộng đồng đang trở thành môi trường quan trọng để duy trì tiếng nói dân tộc. Những điệu hát then của người Tày, tiếng khèn Mông, lời sử thi Ê- đê… không chỉ là nghệ thuật trình diễn, mà còn là cách ngôn ngữ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tại Sơn La, nhiều câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc đã được thành lập, nơi người già truyền dạy tiếng nói, dân ca và chữ viết cho thanh thiếu niên. Ở Tây Nguyên, nhiều buôn làng tổ chức lớp học tiếng Ê-đê, Gia-rai cho trẻ em vào dịp hè.

Theo TS. Lò Giàng Páo, Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Kinh tế miền núi Việt Nam cho rằng: việc bảo tồn ngôn ngữ dân tộc cần được đặt trong môi trường văn hóa cộng đồng.

“Ngôn ngữ không thể tồn tại nếu chỉ lưu giữ trong sách vở. Nó phải được sử dụng trong sinh hoạt cộng đồng, trong lễ hội, trong giao tiếp hằng ngày. Khi cộng đồng còn nói tiếng của mình, thì ngôn ngữ ấy vẫn còn sức sống”.

Điều đó cho thấy vai trò đặc biệt của cộng đồng trong việc duy trì không gian sử dụng ngôn ngữ dân tộc.

Đưa ngôn ngữ dân tộc vào đời sống hiện đại

Một trong những thách thức lớn hiện nay là làm sao để ngôn ngữ dân tộc không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà có thể thích ứng với đời sống hiện đại.

Nhiều bạn trẻ dân tộc thiểu số đã bắt đầu sử dụng mạng xã hội để lan tỏa tiếng nói, văn hóa của dân tộc mình. Những video dạy tiếng dân tộc, hát dân ca, kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ trên TikTok, YouTube… đang thu hút sự quan tâm lớn của cộng đồng.

Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy ngôn ngữ dân tộc hoàn toàn có thể tồn tại và phát triển trong môi trường số nếu biết cách tiếp cận phù hợp.

Bên cạnh đó, việc đưa tiếng dân tộc vào trường học, biên soạn tài liệu song ngữ, số hóa dữ liệu ngôn ngữ… cũng là những giải pháp quan trọng để bảo tồn lâu dài.

Nhiều địa phương hiện nay đã chú trọng lồng ghép việc bảo tồn ngôn ngữ với phát triển du lịch cộng đồng. Khi du khách tìm đến bản làng để trải nghiệm văn hóa, chính tiếng nói dân tộc trở thành một phần sức hấp dẫn đặc biệt.

Giữ tiếng nói, giữ cội nguồn

Trong quá trình phát triển và hội nhập hiện nay, việc một số ngôn ngữ dân tộc đứng trước nguy cơ mai một là điều khó tránh khỏi. Nhưng điều quan trọng là cộng đồng có nhận thức được giá trị của tiếng nói dân tộc mình hay không.

Một dân tộc chỉ thực sự tồn tại lâu dài khi còn giữ được ký ức văn hóa. Và ngôn ngữ chính là chiếc chìa khóa mở ra kho ký ức ấy.

Giữ gìn ngôn ngữ dân tộc thiểu số hôm nay không chỉ là bảo vệ một phương tiện giao tiếp, mà là gìn giữ linh hồn văn hóa, gìn giữ cội nguồn cho các thế hệ mai sau.

Điều đó cần bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: cha mẹ nói tiếng mẹ đẻ với con, người già kể chuyện cho cháu bằng tiếng dân tộc, cộng đồng duy trì lễ hội, làn điệu dân ca và phong tục truyền thống.

Bởi khi tiếng nói còn vang lên trong mỗi mái nhà, trong mỗi bản làng, thì bản sắc văn hóa dân tộc vẫn còn được tiếp nối.

Và trong hành trình phát triển của đất nước, sự đa dạng ngôn ngữ ấy chính là một phần làm nên sức mạnh mềm và chiều sâu văn hóa của Việt Nam./.