Từ sản vật địa phương đến thương hiệu quốc gia

Nhiều năm trước, những sản vật ấy chủ yếu tập trung trong các phiên chợ vùng cao, được trao đổi theo cách mộc mạc của đồng bào. Nhưng hôm nay, cùng với Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), những sản vật của núi rừng đang từng bước bước ra thị trường lớn, trở thành hàng hóa có giá trị kinh tế cao, góp phần tạo sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập và khẳng định thương hiệu Việt trên bản đồ nông sản quốc gia.

Hành trình từ một sản vật địa phương đến thương hiệu OCOP không chỉ là câu chuyện phát triển kinh tế, mà còn là hành trình đánh thức tiềm năng vùng cao, khơi dậy nội lực cộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển và hội nhập.

Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, OCOP đang mở ra một hướng đi mới cho đồng bào dân tộc thiểu số. Không còn tư duy sản xuất nhỏ lẻ, tự cung tự cấp, nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ dân đã mạnh dạn thay đổi phương thức sản xuất, chú trọng chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường.

Tại tỉnh Tuyên Quang, mật ong bạc hà từ lâu đã trở thành “đặc sản vàng” của cao nguyên đá Đồng Văn. Những đàn ong hút mật từ hoa bạc hà nở tím giữa mùa đông khắc nghiệt đã tạo nên thứ mật có màu vàng xanh đặc trưng, vị ngọt thanh và hương thơm dịu nhẹ rất riêng. Trước đây, người dân chủ yếu bán mật ong theo can nhựa nhỏ lẻ, giá trị kinh tế chưa cao. Nhưng từ khi tham gia OCOP, sản phẩm được đầu tư bài bản hơn về quy trình sản xuất, kiểm định chất lượng, mẫu mã bao bì. Nhờ đó, mật ong bạc hà Tuyên Quang không chỉ được người tiêu dùng trong nước biết đến mà còn có mặt tại nhiều hội chợ quốc tế…

Nhiều địa phương đã biết kết hợp OCOP với du lịch cộng đồng để gia tăng giá trị sản phẩm. Du khách đến vùng cao hôm nay không chỉ mua đặc sản mang về, mà còn muốn được tận mắt chứng kiến cách người dân làm ra sản phẩm, được trải nghiệm văn hóa địa phương và hòa mình vào nhịp sống của đồng bào.

Tại phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La, những sản phẩm như: chè, sữa, mận hậu, thổ cẩm… đã trở thành điểm nhấn trong các tour du lịch trải nghiệm. Du khách có thể tự tay hái chè, thưởng thức trà hay tham gia dệt thổ cẩm cùng phụ nữ dân tộc Thái, Mông. Chính sự kết nối giữa sản phẩm OCOP với du lịch đã giúp giá trị văn hóa được lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Ở tỉnh Thái Nguyên, miến dong Na Rì, gạo nếp Khẩu Nua Lếch, bí xanh thơm Ba Bể… cũng đang dần khẳng định vị thế trên thị trường. Nhiều sản phẩm đã có mặt tại các siêu thị lớn, sàn thương mại điện tử, mở ra cơ hội tiếp cận người tiêu dùng cả nước.

Tại phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La, những sản phẩm như: chè, sữa, mận hậu, thổ cẩm… đã trở thành điểm nhấn trong các tour du lịch trải nghiệm. Du khách có thể tự tay hái chè, thưởng thức trà hay tham gia dệt thổ cẩm cùng phụ nữ dân tộc Thái, Mông. Chính sự kết nối giữa sản phẩm OCOP với du lịch đã giúp giá trị văn hóa được lan tỏa mạnh mẽ hơn. Nhiều sản phẩm OCOP vùng cao vẫn gặp khó khăn trong khâu quảng bá, kết nối thị trường và xây dựng thương hiệu bền vững. Không ít chủ thể OCOP là đồng bào dân tộc thiểu số còn hạn chế về kỹ năng quản trị, tiếp cận công nghệ số và thương mại điện tử.

Một số sản phẩm dù chất lượng tốt nhưng chưa có chiến lược truyền thông bài bản, mẫu mã còn đơn điệu, khó cạnh tranh với hàng hóa công nghiệp. Bên cạnh đó, vấn đề bảo tồn tính nguyên bản của sản phẩm trong quá trình thương mại hóa cũng đặt ra nhiều thách thức.

Theo bà Hoàng Thị Thắm, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Tuyên Quang cho biết: để OCOP vùng cao phát triển bền vững, cần đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm. Nhà nước giữ vai trò định hướng, hỗ trợ về hạ tầng, vốn, đào tạo kỹ năng; doanh nghiệp đóng vai trò kết nối thị trường; còn người dân là chủ thể sáng tạo và gìn giữ giá trị văn hóa của sản phẩm.

Điều quan trọng hơn cả là phải giữ được “hồn cốt” của sản phẩm vùng cao. Bởi giá trị lớn nhất của OCOP không nằm ở sản lượng hay doanh thu, mà ở bản sắc văn hóa và câu chuyện cộng đồng phía sau mỗi sản phẩm.

Anh Sùng Mí Nô, một trong những hộ nuôi ong có thâm niên nuôi ong ở thôn Sủng Pờ A, xã Sủng Máng, tỉnh Tuyên Quang chia sẻ: “Ngày trước làm mật chỉ bán quanh chợ phiên, được mùa thì vui, mất giá thì lo. Giờ có OCOP, sản phẩm được quảng bá rộng rãi, khách hàng tin tưởng hơn, thu nhập của gia đình cũng ổn định hơn nhiều”.

Không riêng tỉnh Tuyên Quang, tại tỉnh Sơn La, những đồi chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi ở các xã Tà Xùa, Bắc Yên (tỉnh Sơn La) cũng đang trở thành sản phẩm OCOP tiêu biểu. Đồng bào Mông nơi đây từng chỉ hái chè bán tươi với giá thấp. Nay, nhiều hợp tác xã đã đầu tư chế biến sâu, sản xuất trà cao cấp, trà túi lọc, trà lên men… phục vụ thị trường trong và ngoài nước.

Điều đáng quý là trong quá trình phát triển sản phẩm OCOP, người dân không đánh mất bản sắc truyền thống. Ngược lại, chính bản sắc văn hóa lại trở thành “linh hồn” của sản phẩm. Từ cách canh tác tự nhiên, phương pháp chế biến thủ công đến những câu chuyện văn hóa gắn với sản phẩm đều được gìn giữ và kể lại như một giá trị khác biệt.

Ở tỉnh Cao Bằng, làng hương Phja Thắp của người Tày... đang hồi sinh mạnh mẽ nhờ OCOP. Những bó hương làm từ nguyên liệu tự nhiên như tre, mùn cưa, lá cây rừng… từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một do người trẻ rời bản đi làm ăn xa. Nhưng khi sản phẩm được công nhận OCOP, nghề truyền thống bỗng có sức sống mới. Người dân quay lại làm nghề, khách du lịch tìm đến trải nghiệm, những nếp nhà yên bình nơi bản nhỏ lại rộn ràng tiếng cười.

Chị Hoàng Thị Bày (dân tộc Tày), một hộ làm hương ở làng Phja Thắp cho biết: “Trước đây, nhiều người nghĩ nghề làm hương không đủ sống. Nhưng giờ khách du lịch đến đông, sản phẩm bán được nhiều hơn, bà con có thêm thu nhập mà vẫn giữ được nghề của cha ông”.

OCOP vùng cao không chỉ giúp tăng giá trị sản phẩm, mà còn tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy phát triển kinh tế của đồng bào dân tộc thiểu số. Người dân bắt đầu hiểu rằng, muốn đi xa phải làm sản phẩm sạch, chất lượng và có thương hiệu. Từ đó, các mô hình liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị dần hình thành, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn miền núi.

Một gói trà Shan tuyết không đơn thuần là trà, mà còn là hương vị của mây núi Tây Bắc, là bàn tay chai sần của người Mông hái chè trên đỉnh núi cao. Một tấm thổ cẩm không chỉ là hàng hóa lưu niệm, mà còn là ký ức văn hóa được dệt nên từ đôi tay cần mẫn của người phụ nữ vùng cao. Một hũ mật ong bạc hà không chỉ mang vị ngọt của hoa rừng, mà còn chứa đựng cả nhịp sống bền bỉ nơi đá núi cheo leo.

Có thể thấy, OCOP đang tạo ra một “cuộc cách mạng mềm” ở vùng cao. Từ những bản làng xa xôi, đồng bào dân tộc thiểu số đang từng bước tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế hiện đại bằng chính tri thức bản địa và tài nguyên văn hóa của mình.

Nhiều thanh niên vùng cao từng rời quê đi làm thuê nay đã quay trở về khởi nghiệp với sản phẩm quê hương. Họ học cách livestream bán hàng, xây dựng thương hiệu trên mạng xã hội, đưa sản phẩm OCOP lên sàn thương mại điện tử. Từ những con đường đất nhỏ quanh co, sản vật vùng cao hôm nay đã có thể đến với thị trường cả nước và quốc tế chỉ qua một cú nhấp chuột.

Đó không chỉ là sự thay đổi về kinh tế, mà còn là sự chuyển mình mạnh mẽ trong nhận thức và khát vọng vươn lên của người dân miền núi.

Trong dòng chảy hội nhập hôm nay, OCOP vùng cao đang chứng minh rằng: những giá trị địa phương nếu được bảo tồn đúng cách và khai thác hợp lý hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực phát triển bền vững. Hành trình từ sản vật địa phương đến thương hiệu quốc gia không chỉ giúp đồng bào nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, mà còn góp phần giữ gìn văn hóa dân tộc giữa nhịp sống hiện đại.

Giữa đại ngàn Tây Bắc hay miền đá xám Đông Bắc, những sản phẩm OCOP hôm nay đang kể câu chuyện đẹp về sức sống của vùng cao Việt Nam. Đó là câu chuyện của những con người cần cù, bền chặt, gắn bó, biết gìn giữ giá trị truyền thống để bước vào thị trường hiện đại bằng sự tự tin và bản lĩnh của chính mình.

Và có lẽ, giá trị lớn nhất mà OCOP mang lại không chỉ là những sản phẩm đạt sao, mà chính là niềm tin vào một con đường phát triển bền vững: nơi văn hóa trở thành động lực, bản sắc trở thành sức mạnh và người dân vùng cao thực sự trở thành chủ thể của hành trình phát triển./.