Nghệ nhân A Lip, người con ưu tú của dân tộc Ba Na, thôn Groi, xã Đăk Đoa (tỉnh Gia Lai), vẫn hằng ngày dạy âm nhạc cồng chiêng cho thế hệ trẻ. Ông bảo: “Cồng chiêng là tiếng nói của trời đất, là linh hồn của buôn làng. Nếu mất chiêng là mất mình”. Mỗi khi tiếng chiêng vang vọng giữa đại ngàn, người ta như nghe thấy âm vang của quá khứ, nhịp đập của hiện tại và hơi thở của tương lai hòa vào nhau. Hay bà Y Khen - người Xơ Đăng ở xã Măng Bút (tỉnh Quảng Ngãi) cũng là một trong những nghệ nhân đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề dệt thổ cẩm. Bà đã truyền cho con cháu nghề dệt thổ cẩm qua từng hoa văn, từng sợi chỉ.
Còn ở vùng cao Bắc Hà (tỉnh Lào Cai), nghệ nhân Lý Seo Phổng sáng nào cũng mang chiếc khèn Mông ra sân, dạy bọn trẻ thổi những điệu tình ca núi rừng. Đôi tay ông uyển chuyển với chiếc khèn, tiếng khèn cất lên trong, vang và đầy cảm xúc. Ông chia sẻ: “Tiếng khèn là tiếng lòng của người Mông. Mình không dạy cho thế hệ trẻ thì sau này chẳng ai còn biết khèn nói điều gì”.
Ông A Lip, ông Lý Seo, bà Y Khen… là những báu vật sống trong trong hàng ngàn “báu vật sống” đã và đang góp phần “giữ lửa văn hóa”, giữ cho bản sắc dân tộc không bị cuốn trôi bởi làn sóng hiện đại hóa. Họ không chỉ lưu giữ mà còn truyền dạy, khơi gợi niềm tự hào dân tộc trong thế hệ trẻ. Nhiều già làng mở lớp học cồng chiêng, lớp dệt thổ cẩm, dạy dân ca,… coi đó như “trách nhiệm với Tổ tiên và con cháu”.
Sự bền bỉ ấy, đôi khi chỉ xuất phát từ một nỗi lo giản dị: “Nếu mình không dạy, mai này con cháu chỉ biết điện thoại, chơi trò chơi điện tử, không biết tiếng chiêng gọi mùa, tiếng khèn gọi bạn”. Câu nói ấy nghe tưởng mộc mạc, nhưng chứa đựng cả một triết lý sống - sống để nối dài hồn văn hóa dân tộc.
Những năm qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chính sách tôn vinh và hỗ trợ đội ngũ nghệ nhân, già làng: phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Nhân dân”, “Nghệ nhân Ưu tú”, hỗ trợ kinh phí truyền dạy, phục dựng lễ hội, khuyến khích bảo tồn tiếng nói, chữ viết, làn điệu dân ca. Song, thực tế vẫn còn nhiều trăn trở. Không ít nghệ nhân đã về với Tổ tiên mà chưa kịp truyền lại hết vốn quý. Lớp trẻ nhiều nơi còn thờ ơ, mải miết với công nghệ, xa dần những giá trị truyền thống.
Chính vì vậy, bảo tồn văn hóa truyền thống không phải là việc của riêng già làng, nghệ nhân, mà là trách nhiệm của cả cộng đồng. Cần tạo môi trường để họ truyền dạy, để người trẻ học hỏi và tiếp nối, để văn hóa dân tộc được “sống” trong đời sống hiện đại, không phải như bảo tàng ký ức, mà như mạch nước ngầm nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc.
Hiện tại, nhiều địa phương đã đưa văn hóa dân tộc vào trường học, tổ chứccác lễ hội văn hóa du lịch, phát triển sản phẩm OCOP gắn với di sản, đưa hình ảnhnghệ nhân lên nền tảng số. Khi công nghệ trở thành cầu nối, những giá trị vănhoá cổ truyền có cơ hội bước ra khỏi bản làng, hòa nhập cùng thế giới, nhưng vẫngiữ được nét riêng, đậm đà bản sắc Việt Nam.
Những nghệ nhân, già làng không chỉ là người kể chuyện của quá khứ, mà còn là người dẫn đường cho tương lai. Họ nhắc chúng ta rằng: dân tộc chỉ thật sự phát triển khi biết trân trọng cội nguồn của mình.
Và khi tiếng chiêng vẫn ngân nơi đại ngàn, tiếng khèn vẫn gọi mùa trên sườn núi, khi đôi bàn tay già vẫn kiên nhẫn dệt những sợi chỉ cuối cùng, ấy là khi văn hóa truyền thống vẫn còn đang sống, đang thở trong từng nếp nhà, từng trái tim Việt Nam.
Nhờ những con người lặng lẽ ấy, ngọn lửa văn hóa dân tộc vẫn cháy sáng, không chỉ để soi lại quá khứ, mà còn để dẫn lối cho tương lai./.
