Bà Quách Thị Đa (đứng giữa) được biết đến là một người có nhiều tâm huyết trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa cồng chiêng của dân tộc MườngNgười Mường ở xã Cẩm Thủy (tỉnh Thanh Hóa) từ lâu đã gắn bó với tiếng cồng chiêng trong đời sống sinh hoạt cộng đồng. Cồng chiêng xuất hiện trong các lễ hội truyền thống, lễ cưới, lễ mừng nhà mới, lễ cầu mùa và nhiều sự kiện quan trọng khác của bản làng. Đối với đồng bào Mường, tiếng cồng chiêng không chỉ là âm nhạc mà còn là tiếng nói của tâm hồn, là sợi dây kết nối con người với tổ tiên và cộng đồng. Mỗi bài chiêng đều mang một ý nghĩa riêng, phản ánh những giá trị văn hóa đặc sắc được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Đến với thôn Đồng Lão ai ai cũng biết đến bà Quách Thị Đa và cha bà là cụ Quách Văn Cơ - một trong những người đặt nền móng và có những đóng góp to lớn cho phong trào cồng chiêng tại xã Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa. Từ thủa nhỏ bà Thủy đã theo cha đi biểu diễn và truyền dạy cồng chiêng. Sinh ra và lớn lên trong môi trường đậm đà bản sắc dân tộc Mường, bà Quách Thị Đa sớm cảm nhận được vẻ đẹp của văn hóa cồng chiêng. Từ những tiếng ngân vang trong các dịp lễ hội bản làng đã trở thành một phần ký ức đẹp và nuôi dưỡng trong bà tình yêu sâu sắc đối với văn hóa truyền thống dân tộc mình. Chính tình yêu đó đã thôi thúc bà dành nhiều năm tìm hiểu, học hỏi và gìn giữ những bài chiêng cổ của người Mường.
Khi tốt nghiệp THPT năm 1977, bà Đa đã trúng tuyển vào Trường Trung học Văn hóa Nghệ thuật Thanh Hóa. Khi tốt nghiệp, bà được phân công về công tác tại Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Cẩm Thủy cũ (nay xã Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa). Đây chính là nơi bà có cơ hội truyền dạy nghệ thuật trình diễn cồng chiêng cho thế hệ trẻ tại các xã.
Nhận thấy nhiều người trẻ ngày nay ít có cơ hội tiếp xúc với văn hóa truyền thống, bà Quách Thị Đa đã tích cực tham gia các hoạt động bảo tồn văn hóa tại địa phương. Bà không chỉ sưu tầm, ghi nhớ các bài chiêng cổ mà còn dành thời gian truyền dạy kỹ năng đánh cồng chiêng cho thế hệ trẻ. Những buổi tập luyện tại nhà văn hóa thôn, bản luôn có sự hướng dẫn tận tình của bà. Bằng sự kiên nhẫn và nhiệt huyết, bà giúp các em thanh thiếu niên hiểu được ý nghĩa của từng nhịp chiêng, từng bài bản và giá trị văn hóa sâu sắc mà ông cha để lại.
Không chỉ truyền dạy kỹ năng biểu diễn, bà còn thường xuyên kể cho lớp trẻ nghe về lịch sử, phong tục tập quán và vai trò của cồng chiêng trong đời sống người Mường. Qua đó, các em không chỉ học cách đánh chiêng mà còn thêm tự hào về nguồn cội của mình. Đây chính là yếu tố quan trọng để việc bảo tồn văn hóa được thực hiện một cách bền vững và hiệu quả.
Bên cạnh công tác truyền dạy, bà Quách Thị Đa còn tích cực tham gia các chương trình giao lưu văn hóa, hội diễn nghệ thuật quần chúng và các sự kiện quảng bá văn hóa dân tộc Mường trong và ngoài địa phương. Những màn trình diễn cồng chiêng do bà cùng các thành viên trong đội văn nghệ thực hiện đã để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp đối với khán giả. Qua đó, hình ảnh văn hóa Mường ở xã Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa được giới thiệu rộng rãi hơn, góp phần nâng cao ý thức cộng đồng trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.
Cồng chiêng luôn có mặt trong các lễ hội của người Mường Đến nay, bà đã đào tạo hơn 200 học trò, trong số đó có nhiều người trở thành “hạt giống” văn hóa tiêu biểu và có nhiều đóng góp thúc đẩy phong trào văn hóa nghệ thuật quần chúng phát triển.
Điều đặc biệt ở bà Quách Thị Đa là tinh thần trách nhiệm và sự bền bỉ với công việc gìn giữ di sản. Dù gặp không ít khó khăn về kinh phí, điều kiện sinh hoạt hay sự tác động của lối sống hiện đại, bà vẫn luôn kiên trì theo đuổi mục tiêu bảo tồn văn hóa cồng chiêng. Bà cho rằng mỗi tiếng chiêng vang lên là một phần linh hồn của dân tộc Mường được đánh thức và tiếp tục sống trong lòng cộng đồng.
Năm 2015, dù được nghỉ chế độ hưu trí theo quy định của Nhà nước, bà Quách Thị Đa vẫn tiếp tục cống hiến cho công tác văn hóa tại địa phương. Bà đã dành nhiều thời gian, công sức để truyền dạy nghệ thuật đánh cồng chiêng cho thế hệ trẻ. Đến nay, bà Đa đã ở độ tuổi gần 70 nhưng bà vẫn nhiệt huyết tham gia các hoạt động của địa phương và truyền dạy lại cho lớp trẻ trong xã.
Bà Phùng Thị Tuấn, Trưởng thôn Đồng Lão (xã Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa) chia sẻ: "Mặc dù tuổi cao, sức khỏe đã yếu nhưng bà Đa luôn nhiệt tình với các phong trào văn hóa, văn nghệ của địa phương. Dù ngày mưa hay ngày nắng, khi thôn Đồng Lão cần người hướng dẫn tập luyện các tiết mục, bà luôn vui vẻ hỗ trợ. Những việc làm ý nghĩa đó của bà đã góp phần quan trọng vào việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa Mường”.
Trong thời kỳ hội nhập và phát triển, việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc càng trở nên cần thiết. Những người tâm huyết như bà Quách Thị Đa chính là những “người giữ lửa” thầm lặng, góp phần bảo vệ và lan tỏa những giá trị văn hóa quý báu của cha ông. Hình ảnh người phụ nữ Mường tận tụy với văn hóa cồng chiêng đã trở thành tấm gương đẹp về tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng và di sản dân tộc./.
