Hệ sinh thái phát triển mới từ làng gốm cổ Bàu Trúc

Đến Bàu Trúc (tỉnh Khánh Hoà) hôm nay, điều dễ nhận thấy không chỉ là những sản phẩm gốm được bày bán trong các cơ sở sản xuất. Điều đặc biệt hơn nằm ở cách người Chăm vẫn đang làm gốm, như: bằng bàn tay, kinh nghiệm và những tri thức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Khác với nhiều nghề gốm sử dụng bàn xoay, nghệ nhân Bàu Trúc tạo hình sản phẩm bằng phương pháp thủ công đặc biệt. Người thợ di chuyển quanh khối đất, dùng tay miết, nắn, tạo dáng; sản phẩm sau đó được phơi và nung ngoài trời bằng củi, rơm. Nguyên liệu truyền thống như đất sét, cát, nước, củi, rơm phần lớn được khai thác tại chỗ. Chính phương thức chế tác ấy khiến mỗi sản phẩm Bàu Trúc có nét riêng, khó có thể tạo ra sự đồng nhất tuyệt đối như sản phẩm công nghiệp.

Nhưng giá trị của gốm Bàu Trúc không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn là tri thức địa phương được vật chất hóa thành sản phẩm.

Qua bàn tay người thợ, đất trở thành vật dụng; qua thời gian, vật dụng trở thành ký ức; và khi được thị trường đón nhận, ký ức ấy trở thành nguồn lực kinh tế. Đây chính là ý nghĩa, giá trị sâu sắc nhất của việc bảo tồn một nghề thủ công truyền thống trong đời sống hiện đại.

Người phụ nữ và nội lực của làng nghề

Một nét đặc biệt của nghề gốm Chăm là vai trò nổi bật của phụ nữ. Nghề được thực hành chủ yếu bởi phụ nữ Chăm, dựa trên hệ thống kỹ năng được cộng đồng truyền lại. Điều này khiến câu chuyện làm giàu từ gốm không đơn giản là câu chuyện của một sản phẩm hàng hóa. Đó còn là câu chuyện về trao quyền kinh tế cho phụ nữ thông qua văn hóa.

Người phụ nữ từ chỗ giữ nghề trong gia đình trở thành người trực tiếp tạo ra sản phẩm, tham gia giới thiệu, bán hàng, hướng dẫn trải nghiệm và từng bước tiếp cận thị trường mới. Khi một nghề truyền thống tạo ra thu nhập ổn định, vị thế của người giữ nghề trong gia đình và cộng đồng cũng được nâng lên.

Đặc biệt, nghiên cứu công bố năm 2026 về Bàu Trúc cho thấy cộng đồng Chăm đang chủ động đa dạng hóa sinh kế từ nghề gốm sang trình diễn văn hóa, lưu trú, ẩm thực, bán hàng trực tuyến và tổ chức trải nghiệm làng nghề. Đây là dấu hiệu cho thấy người dân không đứng ngoài quá trình chuyển đổi thị trường mà đang chủ động tái định vị chính nguồn lực văn hóa của mình.

Nói cách khác, nghề gốm đang tạo ra một hệ sinh thái sinh kế, chứ không chỉ tạo ra những món đồ để bán.

Làm giàu không có nghĩa là làm mất đi cái cũ

Thách thức lớn nhất đối với một làng nghề truyền thống không phải là bán được nhiều sản phẩm, mà là bán được nhiều hơn nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hoá. Nếu chạy theo thị trường bằng cách sản xuất hàng loạt, tiêu chuẩn hóa tuyệt đối hình dáng và hoa văn, thay thế kỹ thuật thủ công bằng máy móc, gốm Bàu Trúc có thể tăng sản lượng nhưng lại đánh mất lợi thế khác biệt.

Trong bối cảnh đó, cần nhìn nhận giá trị thương mại của gốm Bàu Trúc từ chính tính độc bản của nó. Mỗi sản phẩm nên được kể như một câu chuyện: đất lấy ở đâu, ai làm, làm bằng kỹ thuật gì, hoa văn mang ý nghĩa gì, nung ra sao. Một chiếc bình vì thế không chỉ có giá trị sử dụng mà còn có giá trị trải nghiệm, giá trị văn hóa và giá trị thương hiệu.

Đây cũng là giải pháp và hướng đi phù hợp với việc tỉnh Khánh Hòa đang triển khai Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” giai đoạn 2025-2028 và những năm tiếp theo. Đề án xác định bảo tồn phải gắn với phát huy giá trị di sản và hướng tới những bước phát triển lâu dài.

Từ bán gốm đến bán trải nghiệm

Một trong những dư địa lớn nhất để Bàu Trúc làm giàu từ nghề truyền thống chính là du lịch làng nghề. Du khách ngày nay không chỉ muốn mua một sản phẩm hoàn thiện. Họ muốn biết sản phẩm ấy được làm như thế nào, muốn tự tay chạm vào đất, thử tạo hình, nghe nghệ nhân kể chuyện và hiểu vì sao một sản phẩm thủ công lại có giá trị.

Những hoạt động trải nghiệm làm gốm cho trẻ em, du khách trong nước và quốc tế đã cho thấy hướng đi này có sức hút. Khi du khách trực tiếp tạo ra một chiếc cốc hay món đồ nhỏ từ đất sét dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, họ không chỉ mua một sản phẩm mà còn “mua” một ký ức.

Đây chính là sự thay đổi quan trọng trong nhận thức, tư duy phát triển làng nghề: từ bán sản phẩm sang bán câu chuyện; từ bán vật phẩm sang bán trải nghiệm; từ một điểm sản xuất thành một điểm đến văn hóa.

Nếu được tổ chức bài bản, Bàu Trúc có thể hình thành chuỗi sản phẩm gồm tham quan làng nghề - trải nghiệm làm gốm - thưởng thức ẩm thực Chăm - tìm hiểu nghệ thuật truyền thống - mua sản phẩm - lưu trú cộng đồng - khám phá không gian văn hóa Chăm.

Khi đó, giá trị kinh tế được phân bổ rộng hơn cho cộng đồng thay vì chỉ tập trung ở khâu sản xuất và bán hàng.

Chuyển đổi số nhưng không “số hóa” làm mất hồn nghề

Một hướng đi đáng quan tâm hiện nay là đưa công nghệ vào bảo tồn và quảng bá nghề gốm. Bàu Trúc đã được triển khai các giải pháp như bảng thông tin gắn chip NFC, ứng dụng thực tế ảo phục vụ trải nghiệm và đề xuất xây dựng nhãn hiệu chứng nhận cho gốm Chăm Bàu Trúc.

Có thể nói, đây là bước chuyển cần thiết. Nhưng chuyển đổi số đối với làng nghề không nên chỉ dừng ở việc đưa sản phẩm lên mạng bán. Và quan trọng hơn là số hóa câu chuyện của nghề, như: số hóa kỹ thuật, nghệ nhân, hoa văn, quy trình chế tác, không gian làng nghề và ký ức của cộng đồng.

Một video ngắn về đôi bàn tay của người phụ nữ Chăm tạo hình bình gốm; một câu chuyện về nguồn đất; một bộ ảnh về quá trình nung; hay một tour trải nghiệm trực tuyến có thể giúp một sản phẩm vốn chỉ được biết đến trong phạm vi địa phương tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Công nghệ, nếu được sử dụng đúng, không thay thế nghệ nhân mà giúp tiếng nói của nghệ nhân đi xa hơn.

Muốn làm giàu bền vững, phải giữ được “mạch đất”

Bàu Trúc đang đứng trước những cơ hội lớn nhưng cũng đối mặt không ít khó khăn, thách thức. Nguồn nguyên liệu đất sét, cát, củi, rơm ngày càng khó khăn; phương thức nung truyền thống đặt ra yêu cầu mới về môi trường và phòng cháy; hoạt động trải nghiệm và liên kết tour tuyến còn cần được đa dạng hóa; nhân lực du lịch, kỹ năng thuyết minh và tổ chức trải nghiệm cũng cần được nâng lên.

Vì vậy, muốn nghề gốm trở thành sinh kế bền vững, trước hết phải bảo đảm nguồn lực đầu vào của nghề. Cần quy hoạch và bảo vệ vùng nguyên liệu; nghiên cứu phương án nung tiết kiệm nhiên liệu, giảm tác động môi trường nhưng không làm mất đặc trưng sản phẩm; xây dựng thương hiệu và nhãn hiệu chứng nhận; hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề; đào tạo thế hệ trẻ về cả kỹ thuật thủ công lẫn kỹ năng kinh doanh, marketing số và du lịch.

Đặc biệt, cần bảo đảm người dân Chăm là chủ thể quyết định và là đối tượng hưởng lợi chính từ quá trình phát triển nghề.

Khi người làm gốm có thu nhập tốt hơn, người trẻ thấy nghề của cha ông có tương lai, phụ nữ có thêm cơ hội nâng cao thu nhập, du khách có thêm trải nghiệm văn hóa và làng nghề giữ được bản sắc văn hoá, khi đó mục tiêu “làm giàu từ nghề cổ” mới thực sự có ý nghĩa.

Bởi suy cho cùng, điều quan trọng nhất mà Bàu Trúc đang sở hữu không phải chỉ là những sản phẩm gốm.

Đó là khả năng biến đất thành giá trị, biến tri thức thành sinh kế và biến di sản văn hoá thành động lực phát triển bền vững. Một nghề có thể rất cổ, nhưng cách làm giàu từ nghề ấy hoàn toàn có thể rất mới. Và ở Bàu Trúc, hành trình ấy đang bắt đầu từ những đôi bàn tay người Chăm - những đôi bàn tay biết giữ hồn đất để làm nên tương lai./.