Trong tiếng Ê-đê, Akǒ mang ý nghĩa là đầu nguồn, Dhong mang ý nghĩa là lũng, xuất phát từ việc nơi đây là điểm bắt nguồn của nhiều con suối như Ea Ding, Ea Pủi, Ea Dung,… trong số có đó cả một con suối lớn nhất tại Buôn Mê Thuột - suối Ea Nuôl. Theo các già làng kể lại, người lập ra buôn Akǒ Dhông là Ama H’rin - tên thật là Y Diêm Niê ở cao nguyên M’Đrắk, già làng theo vợ về vùng đất này và lập buôn Ako Dhong từ năm 1956.
Nhà sàn truyền thống của đồng bào Ê-đê ở buôn Akǒ DhôngHiện nay, buôn Akǒ Dhông có diện tích hơn 62 hecta, là nơi sinh sống của 247 hộ gia đình với 1.004 nhân khẩu, trong đó có 64 hộ người Ê-đê với 317 nhân khẩu. Nét độc đáo của Akǒ Dhong nằm ở 32 ngôi nhà dài truyền thống được dựng bằng gỗ, lợp ngói, với vách nghiêng và mái nhọn vươn ra phía trước, sắp xếp dọc hai bên đường theo hướng Bắc - Nam, tạo nên một khung cảnh đặc trưng của buôn làng Tây Nguyên. Với người Ê-đê, nhà dài không chỉ là nơi che mưa che nắng, mà còn là biểu tượng văn hóa thiêng liêng, là “trái tim”, là “máu thịt”, là linh hồn của buôn làng, gắn kết cộng đồng và lưu giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp qua nhiều thế hệ. Bên trong những ngôi nhà dài ấy, nhiều giá trị văn hóa vẫn được lưu giữ như bộ cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, làm cà phê truyền thống, nghề tạc tượng…
Tiếng lách cách của khung cửi đưa chúng tôi đến với ngôi nhà của chị H’Min Niê ở Akǒ Dhông. Hơn 10 năm gắn bó với nghề dệt, chị vừa làm nương rẫy, vừa miệt mài bên những sợi chỉ màu. Từ nhỏ, chị đã được mẹ truyền dậy, từ cách đếm sợi, phối màu đến cách tạo nên những hoa văn trên tấm thổ cẩm. Hiện nay, gia đình chị mở một cửa hàng nhỏ tại nhà. Du khách đến tham quan gian hàng, thuê trang phục truyền thống để chụp ảnh và mua sản phẩm. “Họ thích trang phục truyền thống của người Ê-đê, ngồi xem cách tôi dệt và thích thú khi được thực hành. Tôi thấy hạnh phúc vì văn hóa dân tộc mình được du khách trân trọng và yêu thích”, chị H’Min chia sẻ.
Một góc buôn Akǒ Dhông nhìn từ trên caoNếu H’Min Niê đưa nghề dệt thổ cẩm đến gần du khách qua từng sợi chỉ, hoa văn thì H’Zu Niê lại chọn hạt cà phê để giới thiệu một phần đời sống của Akǒ Dhông. Chị rang, xay cà phê thủ công, chăm chút từ khâu chọn hạt đến khi tạo nên những mẻ cà phê mang hương vị riêng. Trong không gian nhà dài, hương cà phê thơm đậm lan tỏa, khiến du khách muốn nán lại lâu hơn để thưởng thức, trò chuyện và tìm hiểu về cách người dân nơi đây làm ra sản phẩm từ những gì gắn bó với cuộc sống hằng ngày. Từ nghề dệt, cà phê đến những trải nghiệm trong nhà dài, những giá trị vốn có của Akǒ Dhông đang dần được chuyển thành những sản phẩm du lịch gần gũi, tạo thêm thu nhập cho người dân mà vẫn giữ được nhịp sống riêng của buôn làng.
Đó cũng là điều làm nên sức hút riêng của Akǒ Dhông. Chị Mai Thu Hà, một du khách đến từ Hà Nội đã ba lần trở lại buôn. Chị chia sẻ điều khiến mình ấn tượng là không gian yên bình, cổ kính đang hiện diện trong đời sống đô thị; những nét văn hóa được giữ gìn tự nhiên cùng sự thân thiện của người dân.
Akǒ Dhông hiện có hàng chục mái nhà dài truyền thống, cùng nhiều gia đình còn lưu giữ cồng chiêng, nghề dệt, đan lát, làm rượu cần và các món ăn truyền thống. Theo ông Nhuel Niê, Trưởng Ban quản lý Du lịch cộng đồng buôn Akǒ Dhông, từ khi được công nhận là buôn du lịch cộng đồng, ngày càng có nhiều hộ tham gia làm du lịch. Nhiều nhà dài trở thành nơi phục vụ ẩm thực, tổ chức giao lưu văn hóa, diễn tấu cồng chiêng và múa xoang cho du khách. Akǒ Dhông hiện đón khoảng 500-1.000 lượt khách mỗi tháng. Quy mô ấy cho thấy du lịch đã tạo ra một dòng khách tương đối ổn định cho buôn làng.
Theo bà Nguyễn Thuỵ Phương Hiếu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, toàn tỉnh có 16 buôn được quy hoạch, đầu tư và phát triển du lịch cộngđồng từ nhiều nguồn lực, trong đó có chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng và các Chương trình Mục tiêu quốc gia. Định hướng đặt ra là phát triển dulịch gắn với bảo tồn văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tạo điều kiện để người dân tham gia, hưởng lợi từ hoạt động du lịch.
