Hội Gióng - Kịch trường dân gian độc đáo, tái hiện tráng ca chống giặc ngoại xâm

Ngày mùng 9/4 Âm lịch hằng năm là ngày Hội Gióng ở Đền thờ Phù Đồng, Sóc Sơn, Hà Nội. Mỗi khi khai Hội Gióng luôn có trò diễn của phường Ải Lao và phường Tùng Choạc. Vậy Ải Lao là gì? Có hai thuyết lý giải về câu hỏi này. Thuyết thứ nhất cho rằng do nước Ai Lao (nước Lào ngày nay) cung cấp phường múa hằng năm cho nhà Lý trong thời kỳ vương quyền. Quốc gia Ải Lao hàng phục triều Lý nên tên phường ca múa lấy tên là Ải Lao. Thuyết thứ hai cho rằng Ải Lao là từ Hán, có nghĩa là buộc trâu bò, nhắc lại tình tiết trong truyền thuyết đoàn trẻ vội vàng buộc trâu bò theo ông Gióng đi đánh giặc. Sau khi ông Gióng lên trời, thân mẫu ông buồn rầu, nên đoàn trẻ chăn trâu đến nhà múa hát cho bà vui. Do đó mà có tên gọi phường múa hát Ải Lao. Phường Ải Lao còn gọi phường Tùng Choạc/Choặc, hoặc chỉ là bắt chước âm thanh gõ trống để múa hát.

Hội Gióng là một kịch trường dân gian rộng lớn với hàng trăm vai diễn, trong đó tiêu biểu nhất là diễn xướng dân gian, tái hiện lại chân thực trận đánh giặc Ân, với vai diễn ông Hiệu (tượng trưng cho Thánh Gióng và các tướng sĩ), làng Áo đỏ (đội quân trinh sát nhỏ tuổi), làng Áo đen (đội dân binh). Người được chọn đóng vai ông Gióng phải là một người có lý lịch mẫu mực, con cháu thảo hiền, hiển vinh và đó là niềm hãnh diện vinh dự lớn.

Truyền thuyết Thánh Gióng đánh giặc Ân và Hội Gióng đã đi vào lịch sử. Hội Gióng được tổ chức hằng năm nhằm tái hiện chân thực nhất hình tượng các nhân vật anh hùng dân tộc. Chẳng hạn như sử ca Nôm thế kỷ XVII “Thiên Nam ngữ lục” ghi rõ: "Hội Gióng nghi thức tế lễ trang nghiêm sùng bái anh hùng dân tộc. Đây chính là sự chuyển hóa khéo léo từ nghệ thuật truyện kể sang nghệ thuật diễn xướng". 

Hằng năm, bốn làng: Phù Đổng, Phù Dực, Đồng Viên và Đồng Xuyên cùng thay nhau tổ chức Hội Gióng, gồm các tiết mục như: Hiệu cờ, hiệu chiêng, hiệu trống, hiệu trung quân. Sau đó, phường múa hát Ải Lao diễn trò săn hổ trước điện thần. Có 12 người cầm cờ lau, cung tên, cần câu cùng diễn tả các động tác tay chân theo nhịp trống chiêng. Khi ba tiếng trống nổi lên báo dứt lễ, các phường diễn trò “vây bắt hổ”. Họ hát 6 lần câu: "Lập đồn đắp lũy xây thành/Bên ngoài trống điểm tuần hành bên trong/Ai ơi mồng chín tháng Tư/Không đi Hội Gióng cũng hư mất đời".

Những “trận đánh” đặc sắc

Màn tái hiện do phường Ải Lao diễn trò săn hổ trước Đền Thượng mang ý nghĩa thiêng liêng, sức mạnh đoàn kết có thể chiến thắng mọi thú dữ. Trong khi đó, ở cuối làng Đổng Viên, trên bãi Đống Đàm cạnh hồ sen - tượng trưng cho trận địa địch, 28 nữ tướng địch đã dàn trận. Tiếp đó là hội trận tái hiện đội quân Thánh Gióng xuất quân đánh giặc với phường áo đỏ, áo đen, với ông Tiểu cổ dẫn đoàn ca vũ Ải Lao, ông hiệu Chiêng, hiệu Trống, hiệu Cờ, đội quân phù giá tháp tùng xe Long Mã, rồi đến cuộc giao chiến với giặc được hình tượng hóa qua ba ván múa cờ hết sức độc đáo của ông hiệu Cờ. Ván cờ thứ ba kết thúc, nghĩa là quân ta đã thắng.

Sau trận đánh Đống Đàm là trận đánh ở Soi Bia. Tương truyền, sau khi giành thắng lợi, đại quân Thánh Gióng đang ăn mừng chiến thắng ở Đền Thượng thì nhận được hung tin quân địch phản kích, bao vây quân ta. Ngay lập tức, đội quân Thánh Gióng xung trận lần thứ 2. Trận địa ở Soi Bia được bố trí tương tự ở Đống Đàm, chỉ khác là cờ được phất từ trái sang phải, ngược chiều với trận đánh thứ nhất. Ván thứ ba kết thúc thì tiếng trống, chiêng nổi ba hồi vang rền, báo tin quân ta thắng trận hoàn toàn. 28 tướng giặc phải rời kiệu, quỳ gối chắp tay xin hàng. Lúc này, ông thủ từ bên phía đại quân đến trước hai nữ tướng chỉ huy, tước kiếm, lột mũ áo và múa kiếm xung quanh 2 người này, tượng trưng cho sự hành quyết. Các nữ tướng còn lại được tha bổng…

Hội Gióng bao gồm phần lễ và phần hội đan xen nhau, trong đó phần lễ gồm: Lễ tế Thánh tại đền Thượng, Ngoại đàn tại sân đền Thượng, rước Khám đường, rước cỗ về đền Mẫu và lễ hội trận truyền thống với 2 trận đánh cờ tại Đống Đàm và Soi Bia. Phần hội gồm các hoạt động văn hóa nghệ thuật như hát tuồng, cải lương, hát quan họ…

Lễ hội Thánh Gióng (đặc biệt tại Phù Đổng và Sóc Sơn) không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm mà là một "kịch trường dân gian" độc đáo, tái hiện tráng ca chống giặc ngoại xâm. Ý nghĩa sâu sắc của hội trận nằm ở việc tôn vinh tinh thần yêu nước, khát vọng hòa bình và đoàn kết cộng đồng, đồng thời răn dạy thế hệ sau về đạo lý sống và trách nhiệm với Tổ quốc./.