Không gian văn hóa Mường đang được đánh thức ở Đồng Bớp

Mới đây, điểm du lịch cộng đồng Đồng Bớp, thôn Đồng Tâm, xã Mậu Lâm chính thức khai trương, mở ra một không gian trải nghiệm gắn với đời sống văn hóa của đồng bào Mường. Điều đáng chú ý ở mô hình này không nằm ở việc tạo thêm một điểm đến, mà ở cách cộng đồng địa phương đang tìm hướng đưa những giá trị văn hóa vốn có của mình bước vào đời sống kinh tế - xã hội hiện đại.

Thôn Đồng Tâm có diện tích tự nhiên 1.257ha, với 426 hộ, 1.843 nhân khẩu; trong đó đồng bào Mường chiếm khoảng 80% dân số. Qua nhiều thế hệ, cộng đồng cư dân nơi đây vẫn duy trì những giá trị văn hóa gắn với không gian làng bản, nhà sàn, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt cộng đồng. Những giá trị ấy tạo nên nền tảng để Đồng Bớp hình thành một sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc địa phương.

Dấu xưa trong không gian bản Mường

Đồng Bớp nằm giữa thung lũng xanh, được bao bọc bởi núi non và hệ thống nguồn nước tự nhiên. Cảnh quan nơi đây vẫn giữ được vẻ yên bình vốn có của một bản làng miền núi. Những ngôi nhà sàn truyền thống tựa lưng vào núi, hướng ra hồ nước sinh thái và những cánh đồng sản xuất nông nghiệp, tạo nên một không gian vừa gần gũi vừa giàu sức gợi cảm.

Trong bức tranh ấy, núi Trồng Mâm là điểm nhấn đặc biệt. Những phiến đá lớn xếp tầng, tương đối bằng phẳng, tạo hình như những chiếc mâm khổng lồ nối tiếp nhau từ lưng chừng núi lên phía đỉnh. Cùng với cảnh quan tự nhiên, địa danh này góp phần tạo nên nét riêng cho không gian Đồng Bớp, nơi thiên nhiên và đời sống cư dân địa phương hòa quyện.

Nhưng nếu chỉ có cảnh quan, Đồng Bớp khó tạo nên sức hấp dẫn lâu dài. Giá trị quan trọng hơn nằm ở lớp trầm tích văn hóa được cộng đồng gìn giữ trong đời sống thường nhật.

Theo người dân địa phương, vùng đất này có lịch sử cư trú hơn 500 năm của các dòng họ Mường, trong đó có họ Bùi, họ Quách. Những thế hệ cư dân từ Hòa Bình di cư về đây khai hoang, lập bản, tạo dựng cuộc sống và từng bước hình thành cộng đồng cư trú ổn định. Cùng với quá trình ấy, nhiều phong tục, tập quán, tiếng nói, nghệ thuật dân gian, nghề thủ công và văn hóa ẩm thực cũng được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ngày nay, những giá trị ấy đang được đưa vào các hoạt động trải nghiệm tại Đồng Bớp. Du khách có thể tìm hiểu không gian nhà sàn, thưởng thức tiếng cồng chiêng trong những dịp sinh hoạt cộng đồng, xem trình diễn các điệu múa truyền thống, tìm hiểu nghề dệt cạp váy Mường...

Ẩm thực cũng là một phần quan trọng trong câu chuyện di sản. Gà đồi nướng, lợn quay lá móc mật, xôi ngũ sắc, rượu cần... không chỉ đơn thuần là những món ăn phục vụ du khách, mà còn chứa đựng tri thức địa phương về nguyên liệu, cách chế biến và tập quán sinh hoạt của cư dân miền núi.

Khi người dân trở thành chủ thể

Điểm đáng ghi nhận trong quá trình xây dựng du lịch cộng đồng ở Đồng Bớp là sự tham gia trực tiếp của người dân. Thay vì chỉ đứng ngoài cung cấp lao động hoặc dịch vụ, bà con từng bước trở thành chủ thể của hoạt động du lịch.

Đến nay, 22 hộ gia đình đã chủ động đầu tư, cải tạo khuôn viên, chỉnh trang nhà sàn để tham gia chuỗi dịch vụ. Trong đó, 4 hộ bước đầu chuyên phục vụ ẩm thực; 18 hộ tham gia các hoạt động trải nghiệm văn hóa và cung ứng nông sản địa phương.

Trưởng thôn Đồng Tâm Quách Văn Trung cho biết, điều người dân mong muốn là du khách khi đến Đồng Bớp không chỉ được ngắm cảnh mà còn có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về đời sống, văn hóa và con người Mường nơi đây. Bởi vậy, những hoạt động trải nghiệm được xây dựng trên cơ sở phát huy chính những gì cộng đồng đang có.

Đó cũng là cách để di sản không bị “đóng khung” trong những hiện vật trưng bày, mà tiếp tục tồn tại trong đời sống. Một điệu múa được biểu diễn, một nghề truyền thống được thực hành, một món ăn được chế biến hay một câu chuyện về dòng họ được kể lại đều có thể trở thành cầu nối đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ và du khách.

Theo ông Hoàng Văn Thủy, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Mậu Lâm, phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản là một trong những hướng đi nhằm khai thác nội lực, nâng cao đời sống người dân. Quan điểm của địa phương là lấy người dân làm chủ thể, cộng đồng trực tiếp tham gia và hưởng lợi, Nhà nước giữ vai trò đồng hành, hỗ trợ.

Con đường phía trước của Đồng Bớp chắc chắn còn không ít việc phải làm: hoàn thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ, đào tạo kỹ năng cho người dân, đồng thời giữ gìn tính nguyên bản của không gian văn hóa. Đây là bài toán không dễ, bởi nếu chạy theo thương mại hóa, di sản có nguy cơ bị biến dạng; nhưng nếu chỉ bảo tồn mà thiếu sinh kế, việc trao truyền cũng khó bền vững.

Vì thế, câu chuyện Đồng Bớp đáng được nhìn nhận như một cách tìm lại giá trị của di sản trong đời sống đương đại. Những “trầm tích” văn hóa Mường cổ không nằm đâu xa, mà hiện hữu trong cảnh quan, nếp nhà, tiếng chiêng, nghề dệt, món ăn và ký ức cộng đồng. Khi người dân nhận ra giá trị ấy, chủ động gìn giữ và biết cách khai thác hợp lý, di sản sẽ không chỉ kể câu chuyện của quá khứ mà còn góp phần mở ra sinh kế cho hôm nay, tạo nền tảng cho tương lai./.