Trong nghi lễ này của người Thái ở Mai Châu (Phú Thọ), mâm lễ tuyệt nhiên không có thực phẩm từ thịt gia súc, gia cầm. Tục lệ này bắt nguồn từ một tích truyện truyền miệng thấm đẫm tinh thần nhân văn.
Xôi sau khi chín được quạt nguội rồi gói thành những gói nhỏ vuông vức trong lá dong để dâng cúng ông bà, Tổ tiênChuyện kể rằng thuở con người và muông thú còn hiểu tiếng nhau, một gia đình nghèo có người cha mới mất muốn làm mâm cơm mới dâng lên Tổ tiên, nhưng trong nhà chỉ còn con gà mẹ đang nuôi đàn gà con. Đêm trước lễ, hai vợ chồng bàn nhau làm thịt gà để cúng. Gà mẹ tình cờ nghe được đã nghẹn ngào dặn dò đàn gà con phải thương nhau khi mai này không còn mẹ bên cạnh. Chủ nhà vô tình nghe thấy, xúc động trước tình mẫu tử thiêng liêng của loài vật nên quyết định giữ lại đàn gà để nuôi. Người chồng sau đó đem chài ra suối bắt cá để làm lễ. Từ đó, người Thái hình thành tục cúng cơm mới bằng cá suối. Theo thời gian, mâm cúng cơm mới vượt lên ý nghĩa của một nghi lễ nông nghiệp, trở thành biểu tượng văn hóa về sự tôn trọng sự sống và đạo lý nhân ái được người Thái gìn giữ một cách bền bỉ.
Chuẩn bị vật phẩm để dâng cúng Tổ tiên
Chị Lộc Thị Nha, xã Mai Châu chia sẻ, cá được làm thành hai món truyền thống là nướng và hấp. Cá nướng được ướp lá gừng giã nhuyễn, sả, ớt tươi, mắm, muối. Cá hấp được gói trong lá dong, buộc lạt giang, hấp trong khoảng một giờ và giữ nguyên mùi vị núi rừng, thơm nồng và mộc mạc như chính nếp sống của người Thái. Cá và xôi là hai món không thể thiếu trong mâm lễ cúng.
Sau khi chuẩn bị xong lễ vật, gia đình tiến hành dọn mâm cúng theo đúng trình tự nghi lễ. Gia chủ là người trực tiếp thực hiện nghi thức rắc muối. Ông (hoặc bà) cầm bát muối trắng, chậm rãi rắc từng nhúm nhỏ lên các mâm lễ, vừa làm vừa giữ thái độ trang nghiêm. Hành động này không nhằm nêm nếm đồ cúng, mà mang ý nghĩa biểu trưng, gợi nhớ một giai đoạn khó khăn khi hạt muối không đủ để chia, đành rắc tượng trưng lên các mâm lễ.
Sau nghi thức rắc muối, mâm lễ được đặt ngay ngắn trước bàn thờ Tổ tiên. Thầy cúng đọc bài khấn tái hiện hành trình mưu sinh của con người từ buổi đầu khai hoang, đắp bờ, dẫn nước, gây dựng ruộng nương. Nội dung văn khấn nhấn mạnh công sức lao động vất vả của con người, coi hạt lúa, hạt gạo là kết quả của mồ hôi, sự nhọc nhằn và cả sự che chở của Tổ tiên. Bài khấn đồng thời là lời mời Tổ tiên về chứng giám, hưởng lộc cùng con cháu, phù hộ cho gia đình sức khỏe, làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu; những chuyến đi rừng, đi suối, lao động sản xuất trong năm mới được bình an, suôn sẻ.
Trong lễ mừng cơm mới, gia đình người Thái thường mời “bốn góc nhà, ba góc bếp”, tức anh em, họ hàng, láng giềng thân thiết đến dự lễ. Khách đến không mang tiền hay quà mừng mà mang theo điều quý giá nhất là lời chúc tốt lành và sự hiện diện đông vui là dấu hiệu cho một vụ mùa mới may mắn với chủ nhà.
Kết thúc nghi lễ, gia chủ mời khách uống rượu cần, thưởng thức cá suối, cơm xôi, tham gia điệu xòe, nhảy sạp dưới sân. Âm thanh vòng xòe rộn rã, ánh lửa bập bùng trước nhà sàn tạo nên bầu không khí gắn kết đặc trưng của cộng đồng người Thái.
Chị Nguyễn Thị Quỳnh Lan, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Mai Châu cho biết, lễ cúng mừng cơm mới kết tinh triết lý sống nhân văn, tinh thần đoàn kết cộng đồng, tình yêu thiên nhiên và sự tri ân Tổ tiên của người Thái; là dịp để thế hệ đi trước giáo dục con cháu biết trân trọng hạt gạo, thấu hiểu giá trị của lao động, gắn bó với đất đai và cộng đồng. Bởi vậy, dù đi làm ăn xa hay bận rộn mưu sinh, con cháu người Thái vẫn luôn cố gắng trở về sum họp bên gia đình trong ngày lễ thiêng liêng này./.
