Lễ hội Cầu mùa của người Khơ Mú - Nơi các giá trị truyền thống được tôn trọng và tiếp nối

Sợi dây tâm linh kết nối với tổ tiên

Với người Khơ Mú, vạn vật đều có linh hồn. Đất, rừng, nương rẫy là nơi sinh tồn của các vị thần linh. Lễ hội Cầu mùa vì thế trở thành cầu nối tâm linh quan trọng, mở đầu cho một chu kỳ sản xuất mới.

Trong tâm thức của người Khơ Mú, không gian hành lễ luôn mang tính thiêng liêng và gắn kết chặt chẽ với thiên nhiên. Nếu như trước đây, nghi lễ Cầu mùa thường được tổ chức dưới gốc cây cổ thụ lớn nhất làng, nơi được coi là điểm tụ hội của linh khí núi rừng, thì ngày nay, để phù hợp với sự phát triển của đời sống, địa điểm hành lễ đã được chuyển về những khu đất rộng rãi, bằng phẳng. Sự thay đổi này không chỉ giúp đông đảo người dân và du khách dễ dàng tham gia mà còn minh chứng cho sự trường tồn của di sản trong nhịp sống mới. Một nguyên tắc bất biến trong việc chọn địa điểm chính là tính cộng đồng: Khu đất hành lễ phải là đất công, không thuộc sở hữu riêng của bất kỳ cá nhân hay dòng họ nào. Đây là biểu tượng cho sự công bằng, đoàn kết và lòng thành kính chung của cả bản làng dâng lên thần linh.

Trước ngày đại lễ, một không gian "nông nghiệp thu nhỏ" được bà con cùng nhau tái hiện đầy sinh động. Từ khắp các nẻo đường, người dân mang đến những cây trồng gắn bó mật thiết với sinh kế đời thường: Cây chuối trĩu buồng, khóm ngô mẩy bắp, bông lúa vàng, khoai sọ... cho đến những loài cây hoang dã nhưng giàu ý nghĩa như măng rừng, dương xỉ, chè vè, bông lau và hoa mào gà... Điểm độc đáo nhất của lễ hội chính là nghi thức tôn vinh cây lúa và cây khoai sọ. Người Khơ Mú quan niệm hoa màu cũng có hồn (Con ngọ) và có thần (Hôi ngọ). Những sọt lúa giống, khoai sọ, những khóm bông lau và chè vè được các nam thanh nữ tú trong bộ trang phục dân tộc rực rỡ rước kiệu.

Hình ảnh cây lau, cây chè vè xuất hiện trong lễ cúng mang theo ước vọng giản đơn mà mãnh liệt: Mong sao cây lúa trên nương to khỏe như cây lau, lá dài và mượt mà như lá chè vè. Trong tiếng sáo Pi tót hai lỗ trầm bổng của nghệ nhân Hà Văn Inh, không gian như ngưng đọng lại. Tiếng sáo là lời mời gọi thần linh, là âm thanh của tình yêu đôi lứa, là liều thuốc tinh thần xua tan mệt nhọc.

Khát vọng giao hòa cùng trời đất

Một phần không thể thiếu và mang tính kịch nghệ cao trong lễ hội chính là lễ cầu mưa. Khi già làng đánh hồi trống lệnh, không khí trở nên náo nhiệt lạ thường. Tiếng chày giã gạo nhịp nhàng bằng tay, bằng chân vang lên liên hồi tượng trưng cho tiếng sấm sét. Những ống nứa đựng nước được vẩy vào đám đông như một phép mô phỏng những cơn mưa đầu mùa đổ xuống nương đồng khô khát.

Sau lễ cầu mưa là nghi thức chọc lỗ tra hạt. Chủ hộ sẽ chọc ba lỗ đầu tiên, sau đó tất cả cùng tham gia trong tiếng nhạc cụ rộn rã gắn trên gậy chọc lỗ. Những điệu múa cá lượn (tượng trưng cho sự sinh sôi) hay múa mừng lúa mới tạo nên một không gian diễn xướng dân gian đầy mê hoặc. Con trâu, con bò được tắm rửa sạch sẽ, cài hoa rừng lên sừng như một sự tri ân những "bạn đường" trung thành đã cùng con người đổ mồ hôi trên từng khoanh đất dốc.

Khép lại phần lễ trang trọng là phần hội tưng bừng với những trò chơi dân gian như kéo co, bắn nỏ, đi cà kheo, múa ngửa chui dây... Những tiếng cười sảng khoái vang vọng khắp thung lũng Nậm Tộc như xua tan đi nỗi lo toan của cuộc sống thường nhật. Lễ hội Cầu mùa của người Khơ Mú ở Nghĩa Lộ là một nghi thức tôn giáo, một "bảo tàng sống" về tri thức dân gian, từ kinh nghiệm canh tác đến nghệ thuật âm nhạc, vũ đạo. Giữa nhịp sống không ngừng đổi thay, những giá trị phi vật thể này vẫn được gìn giữ vẹn nguyên như mạch ngầm chảy mãi trong tâm thức của người dân nơi đây.

Khi sương vừa tan và nắng xuân tràn ngập khắp triền đồi, niềm tin về một năm "thóc lúa đầy bồ, của cải đầy nhà" lại được thắp sáng. Lễ hội Cầu mùa chính là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của bản sắc dân tộc, là nét vẽ rực rỡ trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng đất Lào Cai.

Gìn giữ "mạch sống" văn hóa trong dòng chảy hiện đại

Nhận thức được tầm quan trọng của Lễ hội Cầu mùa không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là "linh hồn" trong bản sắc văn hóa của người Khơ Mú, chính quyền tỉnh Lào Cai và phường Nghĩa Lộ đã có những chính sách cụ thể nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản này. Trong những năm qua, lễ hội đã được phục dựng và tổ chức quy mô, bài bản hơn, trở thành một phần trọng tâm trong chương trình bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số tại địa phương.

Sự quan tâm của chính quyền được thể hiện rõ nét qua việc hỗ trợ kinh phí tổ chức, khuyến khích các nghệ nhân, những "báu vật nhân văn sống" như nghệ nhân Hà Văn Inh truyền dạy cách thổi sáo Pi tót, cách thực hiện các điệu múa cổ cho thế hệ trẻ. Đặc biệt, việc đưa Lễ hội Cầu mùa vào các hoạt động du lịch văn hóa cộng đồng tại phường Nghĩa Lộ không chỉ giúp quảng bá hình ảnh người Khơ Mú đến với bạn bè quốc tế, mà còn tạo ra nguồn lực kinh tế giúp bà con thêm tự hào và gắn bó với di sản của cha ông.

Bằng sự kết hợp nhịp nhàng giữa niềm tin tín ngưỡng của người dân và các đề án bảo tồn bền vững của chính quyền, Lễ hội Cầu mùa giờ đây không còn đứng trước nguy cơ mai một. Ngược lại, nó đang trở thành một biểu tượng cho sức sống mãnh liệt của cộng đồng, nơi các giá trị truyền thống được tôn trọng và tiếp nối, góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc./.