Nghệ nhân Hồ Thị Dé với tiếng kèn A Máp

A Máp vốn là tên đồng bào Cor gọi một loài dương xỉ mọc nhiều ở vùng núi Quảng Ngãi được dùng làm chất liệu tạo nên loại nhạc cụ đặc biệt này. Cây kèn dài chừng 25cm, mảnh như chiếc đũa. Một đầu để hở, đầu kia bịt sáp ong, bên trong có lưỡi gà nhỏ tạo âm thanh. Khi người thổi đưa hơi, lưỡi gà rung lên, phát ra thứ âm thanh rất riêng, khó trộn lẫn. Độc đáo ở chỗ, nhạc cụ này chỉ dành cho phụ nữ Cor, đàn ông không biết thổi và cũng không được phép thổi.

Đừng tưởng cây kèn được làm đơn giản mà dễ thổi, để có được âm thanh đủ các cung bậc lại đòi hỏi sự tinh tế và kinh nghiệm của người chơi. Kèn chỉ dùng được vài ngày, trước khi thổi phải ngâm nước để tiếng kèn vang và mềm hơn. A Máp có thể diễn tấu một mình, người thổi dùng bàn tay làm hộp cộng hưởng, hoặc hai người hòa tấu, một người thổi, người kia ngậm đầu còn lại và “hát” theo nhịp kèn. Sự hòa quyện ấy tạo nên âm điệu độc đáo mà chỉ người Cor mới cảm nhận trọn vẹn.

Biết thổi kèn từ năm 15 tuổi, nghệ nhân Hồ Thị Dé gắn bó với tiếng kèn A Máp suốt hơn nửa thế kỷ. Tiếng kèn của bà từng theo Đoàn Nghệ nhân dân gian Quảng Ngãi đi biểu diễn nhiều nơi trong và ngoài nước, góp phần giới thiệu hình ảnh con người, văn hóa Cor đến bạn bè bốn phương.

Trong những năm tháng chiến tranh, tiếng kèn A Máp không ngừng tấu lên như lời động viên, khích lệ bà con tăng gia sản xuất, góp sức cho kháng chiến. Khi đất nước yên bình, kèn lại trở thành phương tiện bộc bạch tâm tình của phụ nữ Cor chia sẻ niềm vui, nỗi buồn, tiếp thêm động lực trong cuộc sống.

Theo ông Hồ Văn Luận, công chức Văn hóa - Xã hội xã Trà Hiệp, người Cor là một dân tộc yêu âm nhạc. Ngoài A Máp, người Cor còn có nhiều làn điệu dân ca, nhạc cụ truyền thống phong phú, như: xà ru, a giới, múa cà đáo, đàn brook, sáo tà lía, chiêng, trống… Tuy nhiên, việc dân vũ, âm nhạc, đặc biệt là phương pháp chế tác và sử dụng kèn A Máp ngày càng thưa vắng. Loại nhạc cụ độc đáo này đang đứng trước nguy cơ mai một, nếu không có những nghệ nhân như bà Hồ Thị Dé.

Lo sợ tiếng kèn A Máp rồi sẽ chỉ còn trong ký ức của những người già, mỗi buổi chiều sau khi rẫy nương đã vãn việc, bà Dé lại gọi lũ trẻ trong làng đến ngồi quây quần trước hiên nhà sàn. Chiếc kèn nhỏ được bà đặt giữa lòng bàn tay, nâng niu như một mầm cây non. Bà không dạy các em thổi ngay, mà bắt đầu từ việc kể cho chúng nghe về cây A Máp mọc trên sườn núi, về cách chọn thân vừa độ tuổi, cách hơ lửa, bịt sáp ong sao cho lưỡi gà rung đúng nhịp.

Đôi bàn tay đã in dấu thời gian của bà cầm tay từng đứa trẻ, chỉnh lại cách đặt môi, cách giữ hơi. Bà bảo, thổi kèn không chỉ dùng sức mà phải “thổi bằng cái bụng, bằng cái lòng mình”. Khi tiếng kèn còn rè, bà kiên nhẫn động viên. Bà ngồi nghe, thỉnh thoảng khẽ gật đầu, bởi với bà, đó không chỉ là tiếng nhạc, mà là dấu hiệu cho thấy hồn cốt dân tộc mình vẫn đang được tiếp nối.

Bà Dé hiểu rằng truyền dạy một nhạc cụ dân gian không đơn thuần là trao kỹ thuật. Điều bà muốn gửi gắm là niềm tự hào về người Cor, là sự trân trọng với núi rừng đã sinh ra cây A Máp, là ý thức gìn giữ những gì cha ông để lại. Vì thế, mỗi lần cầm kèn hướng dẫn lớp trẻ, bà như đang trao lại một phần đời mình.

Giữa nhịp sống đổi thay, hình ảnh người nghệ nhân già kiên nhẫn bên đám trẻ nhỏ đã trở thành một nét đẹp lặng thầm ở thôn Nguyên. Tiếng kèn A Máp, qua bàn tay và hơi thở của thế hệ mới, không còn đơn độc. Nó tiếp tục ngân lên, non nớt nhưng đầy hy vọng, như lời hứa rằng di sản của người Cor sẽ không bị lãng quên. Và chừng nào còn những nghệ nhân như bà Hồ Thị Dé, tiếng kèn A Máp vẫn còn ngân vang, gìn giữ hồn văn hóa nơi miền sơn cước .