Bà Đặng Thị Thanh là một trong số ít nghệ nhân còn nắm giữ trọn vẹn kỹ thuật thổi sáo mũi - loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của người Xá Phó. Khác với các loại sáo thông thường, sáo “cúc kẹ” chỉ có một lỗ và được thổi hoàn toàn bằng hơi mũi. Kỹ thuật này đòi hỏi người thổi phải điều hòa hơi thở tinh tế, giữ được nhịp và sự tĩnh tâm. “Thổi sáo mũi không phải chỉ dùng sức, mà phải dùng hơi thở và cả tâm hồn”, bà Thanh nói.
Gắn bó với tiếng sáo từ thuở nhỏ, lớn lên cùng những đêm dài nghe tiếng gió qua ống nứa khô, âm thanh tự nhiên ấy đã nuôi dưỡng tình yêu và khả năng cảm âm đặc biệt trong bà. Theo thời gian, với bà Thanh, tiếng sáo không chỉ trở thành niềm vui cá nhân, mà còn là trách nhiệm gìn giữ một phần hồn cốt văn hóa dân tộc.
Không chỉ thổi sáo, bà còn am hiểu tường tận cách chế tác cây sáo nứa. Bà bảo, nứa làm sáo phải được chọn đúng mùa, từ tháng 9 - 12 (Dương lịch), phơi thật khô rồi mới đục lỗ. Nếu nứa chưa đủ già, chưa đủ khô, hoặc đục lệch một chút, tiếng sáo sẽ mất hồn. Vì thế, mỗi cây sáo là một “sinh thể” mang hơi thở núi rừng và dấu ấn của người làm ra nó.
Nghệ nhân Ưu tú Đặng Thị ThanhBà Đặng Thị Thanh là một trong số ít nghệ nhân còn nắm giữ trọn vẹn kỹ thuật thổi sáo mũi - loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của người Xá Phó. Khác với các loại sáo thông thường, sáo “cúc kẹ” chỉ có một lỗ và được thổi hoàn toàn bằng hơi mũi. Kỹ thuật này đòi hỏi người thổi phải điều hòa hơi thở tinh tế, giữ được nhịp và sự tĩnh tâm. “Thổi sáo mũi không phải chỉ dùng sức, mà phải dùng hơi thở và cả tâm hồn”, bà Thanh nói.
Gắn bó với tiếng sáo từ thuở nhỏ, lớn lên cùng những đêm dài nghe tiếng gió qua ống nứa khô, âm thanh tự nhiên ấy đã nuôi dưỡng tình yêu và khả năng cảm âm đặc biệt trong bà. Theo thời gian, với bà Thanh, tiếng sáo không chỉ trở thành niềm vui cá nhân, mà còn là trách nhiệm gìn giữ một phần hồn cốt văn hóa dân tộc.
Không chỉ thổi sáo, bà còn am hiểu tường tận cách chế tác cây sáo nứa. Bà bảo, nứa làm sáo phải được chọn đúng mùa, từ tháng 9 - 12 (Dương lịch), phơi thật khô rồi mới đục lỗ. Nếu nứa chưa đủ già, chưa đủ khô, hoặc đục lệch một chút, tiếng sáo sẽ mất hồn. Vì thế, mỗi cây sáo là một “sinh thể” mang hơi thở núi rừng và dấu ấn của người làm ra nó.
Ở tuổi không còn trẻ, điều khiến bà trăn trở nhất không phải là việc biểu diễn, mà là việc truyền dạy cho học viên. Trong các buổi học, bà kiên nhẫn ngồi bên từng học trò, chỉnh từng nhịp tay, từng hơi thở một cách chậm rãi, chuẩn xác, toát lên sự tinh tế của người đã cả đời gắn bó với tiếng sáo. Kiên nhẫn và bao dung, thi thoảng bà mỉm cười, nghiêng đầu lắng nghe rồi nhẹ nhàng chỉnh cho từng người: “Phải tập cho quen hơi, quen nhịp. Khi mình hiểu cây sáo, nó sẽ nghe lời mình. Muốn tiếng sáo ngân đúng nhịp, phải điều hòa hơi thở từ lỗ mũi, không phải từ miệng. Kiên trì, tiếng sáo sẽ theo tâm hồn mà cất lên”.
Chính sự tận tâm ấy của bà đã khiến nhiều người trong thôn tìm đến học thổi sáo. Ông Đặng Văn Trung, học viên, chia sẻ: “Lúc đầu rất khó, nhưng được bà Thanh hướng dẫn rất kỹ. Khi thổi được một làn sáo trọn vẹn, tôi thấy như mình đang đứng giữa rừng, nghe được cả tiếng gió, tiếng lá…”
Ông Triệu Đình Khải, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Châu Quế, cho biết: Hiện trên địa bàn xã có 268 hộ dân người Xá Phó, với 1.007 khẩu; trong đó chủ yếu tập trung ở thôn Ngòi Nhầy với 156 hộ. Hằng năm, để gìn giữ, phát huy nét văn hóa truyền thống của các dân tộc nói chung và người Xá Phó nói riêng, xã thường xuyên tổ chức tuyên truyền nâng cao nhận thức cho đồng bào. Riêng nghệ thuật thổi sáo mũi của người Xá Phó, xã đã tổ chức một lớp truyền dạy cho hơn 20 người dưới sự hướng dẫn của Nghệ nhân Ưu tú Đặng Thị Thanh.
Với bà Thanh, danh hiệu là sự ghi nhận, nhưng không phải đích đến. Điều mà bà mong mỏi là tiếng sáo mũi vẫn còn vang lên trong các bản làng của người Xá Phó, không chỉ trong lễ hội, mà cả trong đời sống thường ngày. Chừng nào còn người thổi, còn người nghe, thì tiếng sáo vẫn còn sống mãi.
Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, hình ảnh người nghệ nhân lặng lẽ giữ hơi thở cho cây sáo mũi là minh chứng cho sức bền của văn hóa truyền thống. Ở thôn Ngòi Nhầy, tiếng sáo “cúc kẹ” vẫn ngân lên mang theo tâm huyết của một người phụ nữ có khát vọng cháy bỏng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa người Xá Phó cho mai sau.
