Người kể chuyện di sản bằng Tò He

Mỗi ngày, góc nhỏ ấy đón hàng trăm lượt khách dừng chân, không chỉ để tìm mua món quà lưu niệm, mà bị cuốn hút bởi thế giới sắc màu được anh Hậu tạo ra: từ nhân vật dân gian quen thuộc đến những mô hình tái hiện các di sản văn hóa đã được UNESCO ghi danh.

Anh Hậu sinh ra và lớn trong lên gia đình làm nghề truyền thống, tại làng nghề Xuân La, xã Phú Xuyên, Thành phố Hà Nội, cái nôi của nghệ thuật nặn tò he. Để phục hồi mẫu mã cổ, anh miệt mài lần theo tư liệu của Viện Viễn Đông Bác Cổ, tranh ảnh từ các bảo tàng Pháp, ký ức của các cụ già trên phố cổ và gợi ý từ nhà sử học Dương Trung Quốc. Dần dần, những hình mẫu, đồ chơi trẻ em nặn hình loài vật bằng bột gạo hấp chín bị thất truyền qua thời gian được tái hiện một cách rõ ràng, sinh động.

Các tác phẩm của anh nhanh chóng được Bảo tàng Dân tộc học, Ban quản lý Phố cổ Hà Nội và Văn Miếu - Quốc Tử Giám mời tham gia triển lãm. Năm 2018, anh đưa con giống bột trở lại phố nghề truyền thống với một gian hàng nhỏ trên tuyến Hàng Đường, Hàng Mã, Hàng Buồm… nơi dòng người luôn tấp nập tìm lại hồn xưa của phố cũ.

Khi con giống bột hồi sinh, câu hỏi lớn hơn lại xuất hiện: làm thế nào để di sản sống được cùng thời đại. Từ trăn trở ấy, anh Hậu chọn con đường đưa di sản vào từng tác phẩm, biến mỗi con giống thành một câu chuyện văn hóa.

Một trong những tác phẩm của anh Hậu gây chú ý nhất là hình tượng Cô Đôi Thượng Ngàn, tái hiện tín ngưỡng thờ Mẫu - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Đó là cách anh Hậu kết nối nghệ thuật tạo hình dân gian với thế giới tâm linh, kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ của bột màu.

Để dựng nên Cô Đôi Thượng Ngàn, anh tìm gặp các nghệ nhân thực hành tín ngưỡng, tìm gặp nhà nghiên cứu, quan sát nghi lễ hầu đồng, đối chiếu tư liệu về nhạc cụ, phục trang, động tác biểu diễn. “Nặn thì chỉ mất vài ngày. Nhưng nghiên cứu thì phải nhiều lần hơn, để tác phẩm đúng tinh thần di sản”, anh tâm sự.

Năm 2023, Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa mời anh tái hiện hát bội trong khuôn khổ triển lãm tại Hàn Quốc, anh lập tức nhận lời dù trước đó ý tưởng này vẫn còn dang dở vì thiếu tư liệu. Trong quá trình tái hiện hát bội bằng tò he, anh không dựng lại toàn bộ tích tuồng mà lựa chọn chuyển hóa nhân vật theo hệ mã tạo hình ước lệ của tuồng cổ. Theo tài liệu nghiên cứu của Cục Di sản văn hóa, nhân vật hát bội được nhận diện chủ yếu qua hóa trang khuôn mặt, màu sắc biểu trưng, ánh mắt, dáng đứng và thần thái hơn là lời thoại hay cốt truyện. Dựa trên nguyên tắc này, anh nặn tò he theo lối cô đọng hình khối, nhấn mạnh ánh mắt, nét mặt và tư thế để giữ “thần” của vai diễn. Đặc biệt là những vai mang sắc thái linh thiêng, thanh cao, hình tượng được xử lý mềm mại, màu sắc tươi sáng, gợi liên tưởng đến các hình mẫu nữ thần trong tín ngưỡng dân gian. Ở góc độ biểu tượng, điều này có sự tương đồng với hình tượng Cô Đôi Thượng Ngàn trong tín ngưỡng thờ Mẫu - biểu trưng cho vẻ đẹp, sự linh ứng và quyền năng bảo trợ của núi rừng.

Những tháng kế tiếp, anh chìm trong thế giới tuồng cổ, trao đổi với cácchuyên gia, xem lại từng trích đoạn, quan sát thần thái của nghệ sĩ. Nhờ taynghề tinh luyện, anh tạo nên sân khấu hát bội thu nhỏ: tỉ mỉ từ ánh mắt, nét mặtđến vóc dáng từng nhân vật. Tác phẩm xuất hiện trong triển lãm “Những danh tínhkhác” đã khiến khán giả Hàn Quốc thán phục bởi sự giao hòa độc đáo giữa hai disản truyền thống.

Năm 2014, ở tuổi 29, anh được UBND Thành phố Hà Nội trao danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Nhưng với anh, phần thưởng lớn nhất không nằm ở danh hiệu, mà ở việc con giống bột được người Việt và du khách quốc tế đón nhận như một biểu tượng văn hóa gần gũi. Anh vẫn cần mẫn mang nghề truyền thống đến các hội chợ, sự kiện văn hóa, talkshow, các khu du lịch; đồng thời sử dụng mạng xã hội để lan tỏa đam mê, giúp nghề cổ có thêm cơ hội tiếp cận công chúng trẻ.

Với tâm huyết và khả năng sáng tạo bền bỉ, nghệ nhân Đặng Văn Hậu đang nối dài mạch văn hóa làng nghề, đưa con giống bột vượt khỏi khuôn khổ một món đồ chơi dân gian. Chúng trở thành những “sứ giả nhỏ” kể chuyện di sản, mang theo hồn cốt Việt Nam bước ra thế giới và hòa vào nhịp sống đương đại bằng sức sống mới trẻ trung, bền bỉ và giàu tự hào.