Vai trò của cộng đồng dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch bền vững

Từ khóa: Vai trò; Cộng đồng dân tộc thiểu số; Phát triển du lịch.

1. Đặt vấn đề

Phát triển du lịch bền vững đã trở thành định hướng quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia, trong đó nhấn mạnh sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường. Ở Việt Nam, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) sở hữu nguồn tài nguyên du lịch phong phú và độc đáo, bao gồm cảnh quan sinh thái, tri thức bản địa, lễ hội, tín ngưỡng, nghề thủ công truyền thống và lối sống cộng đồng đặc thù. Đây là những yếu tố cốt lõi tạo nên sức hấp dẫn của các loại hình du lịch văn hóa, du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển du lịch ở nhiều địa phương cho thấy, khi cộng đồng dân tộc thiểu số (DTTS) chưa được đặt ở vị trí trung tâm, hoạt động du lịch dễ rơi vào xu hướng khai thác ngắn hạn, thương mại hóa văn hóa và gây áp lực lên môi trường sinh thái. Việc cộng đồng chỉ tham gia ở vai trò cung ứng dịch vụ đơn lẻ, thiếu quyền quyết định và chia sẻ lợi ích công bằng, không những làm giảm hiệu quả kinh tế - xã hội mà còn tiềm ẩn nguy cơ xung đột lợi ích và suy giảm bản sắc văn hóa.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu vai trò của cộng đồng DTTS trong phát triển du lịch bền vững có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Cộng đồng không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể bảo tồn, quản lý và phát huy các giá trị văn hóa, sinh thái gắn với du lịch. Làm rõ vai trò này sẽ góp phần định hình cách tiếp cận phát triển du lịch lấy cộng đồng làm trung tâm, qua đó bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao sinh kế, hướng tới phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn hiện nay.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Thực trạng phát triển du lịch ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Những năm gần đây, du lịch ở vùng đồng bào DTTS&MN đã có những bước phát triển đáng kể, trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm và cải thiện sinh kế cho người dân địa phương. Nhiều địa phương đã khai thác hiệu quả các loại hình du lịch đặc thù như du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng gắn với cảnh quan tự nhiên, di sản văn hóa và tri thức địa phương của đồng bào các DTTS. Các điểm đến ở vùng đồng bào dân tộc và miền núi ngày càng thu hút du khách trong nước và quốc tế, góp phần nâng cao hình ảnh và vị thế của vùng trên bản đồ du lịch quốc gia.

Về tiềm năng, vùng đồng bào DTTS&MN sở hữu hệ tài nguyên du lịch phong phú và đa dạng. Cảnh quan thiên nhiên còn tương đối nguyên sơ, hệ sinh thái đặc thù, cùng với kho tàng văn hóa vật thể và phi vật thể giàu bản sắc đã tạo nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch bền vững. Nhiều lễ hội truyền thống, nghề thủ công, ẩm thực, kiến trúc địa phương và phong tục sinh hoạt của cộng đồng đã được đưa vào khai thác phục vụ du lịch, bước đầu tạo ra nguồn thu nhập và nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của di sản văn hóa.

Tuy nhiên, thực trạng phát triển du lịch ở vùng đồng bào DTTS&MN vẫn còn không ít hạn chế.

Thứ nhất, sự tham gia của cộng đồng địa phương còn mang tính bị động và chưa đồng đều. Ở nhiều nơi, cộng đồng chủ yếu tham gia ở khâu cung ứng dịch vụ đơn giản như lưu trú, ẩm thực, biểu diễn văn nghệ, trong khi quyền quyết định về quy hoạch, thiết kế sản phẩm và phân phối lợi ích vẫn do các chủ thể bên ngoài nắm giữ. Điều này làm giảm vai trò chủ thể của cộng đồng và ảnh hưởng đến động lực tham gia lâu dài.

Thứ hai, vấn đề thương mại hóa văn hóa đang đặt ra thách thức lớn đối với tính bền vững của du lịch. Một số giá trị văn hóa truyền thống bị đơn giản hóa, sân khấu hóa để phục vụ thị hiếu du khách, dẫn đến nguy cơ làm mất tính chân thực và ý nghĩa xã hội vốn có. Cùng với đó, áp lực gia tăng lượng khách du lịch tại một số điểm đến đã gây tác động không nhỏ đến môi trường sinh thái, như: Ô nhiễm rác thải, suy giảm cảnh quan và quá tải hạ tầng.

Thứ ba, năng lực quản lý và tổ chức du lịch của cộng đồng còn hạn chế. Trình độ chuyên môn, kỹ năng du lịch, khả năng tiếp cận thị trường và công nghệ số của nhiều cộng đồng DTTS còn hạn chế, trong khi hạ tầng giao thông, lưu trú và dịch vụ hỗ trợ ở nhiều địa bàn miền núi chưa đáp ứng yêu cầu phát triển du lịch bền vững.

Nhìn chung, thực trạng phát triển du lịch ở vùng đồng bào DTTS&MN cho thấy sự tồn tại song song giữa tiềm năng lớn và những thách thức đáng kể. Điều này đặt ra yêu cầu phải tái định hướng phát triển du lịch theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm, tăng cường vai trò chủ thể của cộng đồng DTTS nhằm bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường.

2.2. Vai trò của cộng đồng dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch bền vững

Trong phát triển du lịch bền vững, cộng đồng DTTS giữ vai trò trung tâm với tư cách là chủ thể văn hóa, chủ thể kinh tế và chủ thể xã hội của điểm đến. Không chỉ là người thụ hưởng, cộng đồng trực tiếp quyết định mức độ bền vững của hoạt động du lịch thông qua việc bảo tồn tài nguyên, tổ chức thực hành văn hóa và tham gia quản trị phát triển tại địa phương.

Thứ nhất, cộng đồng DTTS đóng vai trò chủ thể bảo tồn và tái tạo các giá trị văn hóa, sinh thái. Các tri thức địa phương, tập quán canh tác, lễ hội, nghi lễ, nghề thủ công và không gian cư trú truyền thống chính là nền tảng hình thành sản phẩm du lịch văn hóa, sinh thái đặc thù. Việc cộng đồng DTTS chủ động duy trì, truyền dạy và thực hành các giá trị này không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa, mà còn bảo đảm tính chân thực và sức hấp dẫn lâu dài của điểm đến. Khi cộng đồng được trao quyền và có lợi ích trực tiếp từ du lịch, động lực bảo tồn di sản và bảo vệ môi trường sinh thái sẽ được tăng cường, qua đó hạn chế xu hướng khai thác ngắn hạn và thương mại hóa quá mức.

Thứ hai, cộng đồng DTTS là chủ thể cung ứng sản phẩm và dịch vụ du lịch, góp phần tạo sinh kế bền vững tại chỗ. Thông qua các mô hình du lịch cộng đồng, người dân tham gia trực tiếp vào các hoạt động lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm văn hóa, sản xuất và tiêu thụ sản phẩm thủ công truyền thống. Sự tham gia này không chỉ tạo thu nhập, đa dạng hóa sinh kế mà còn giúp phân phối lợi ích du lịch công bằng hơn trong cộng đồng, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các chủ thể bên ngoài. Du lịch, trong trường hợp này, trở thành công cụ hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương gắn với nâng cao năng lực tự chủ của cộng đồng.

Thứ ba, cộng đồng DTTS giữ vai trò chủ thể quản lý và giám sát hoạt động du lịch ở cơ sở. Với sự am hiểu sâu sắc về không gian sinh thái và đời sống xã hội, cộng đồng có khả năng tham gia hiệu quả vào việc giám sát tác động của du lịch đối với môi trường và văn hóa, kịp thời điều chỉnh các hoạt động không phù hợp. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm cân bằng giữa phát triển du lịch và bảo vệ tài nguyên, cũng như trong giải quyết các xung đột lợi ích phát sinh giữa các bên liên quan.

Thứ tư, cộng đồng DTTS góp phần củng cố gắn kết xã hội và tăng cường tính bao trùm của phát triển du lịch. Quá trình cùng tham gia tổ chức và hưởng lợi từ du lịch thúc đẩy tinh thần hợp tác, nâng cao vị thế xã hội của các nhóm yếu thế và tạo niềm tin trong cộng đồng. Qua đó, du lịch không chỉ là hoạt động kinh tế mà còn trở thành động lực thúc đẩy phát triển xã hội bền vững.

Như vậy, vai trò của cộng đồng DTTS trong phát triển du lịch bền vững mang tính toàn diện, từ bảo tồn tài nguyên, phát triển sinh kế đến quản trị và gắn kết xã hội. Việc đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm là điều kiện tiên quyết để bảo đảm du lịch phát triển hài hòa, lâu dài và phù hợp với đặc thù vùng đồng bào DTTS&MN.

2.3. Những vấn đề đặt ra đối với việc phát huy vai trò cộng đồng dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch

Mặc dù, cộng đồng DTTS giữ vai trò trung tâm trong phát triển du lịch bền vững, việc phát huy hiệu quả vai trò này trong thực tiễn vẫn đang đối mặt với nhiều vấn đề cần được nhận diện và giải quyết một cách toàn diện.

Thứ nhất, hạn chế về quyền tham gia và vai trò quyết định của cộng đồng. Ở nhiều địa phương, cộng đồng chủ yếu tham gia ở các khâu cung ứng dịch vụ đơn lẻ, trong khi quyền hoạch định quy hoạch, xây dựng sản phẩm và phân phối lợi ích du lịch vẫn do các chủ thể bên ngoài nắm giữ. Điều này làm suy giảm vai trò chủ thể của cộng đồng và ảnh hưởng đến động lực tham gia lâu dài.

Thứ hai, năng lực của cộng đồng trong phát triển du lịch còn hạn chế. Trình độ quản lý, kỹ năng du lịch, khả năng tiếp cận thị trường và công nghệ số của nhiều cộng đồng DTTS còn thấp, trong khi cơ hội đào tạo, bồi dưỡng chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Sự thiếu hụt nguồn nhân lực tại chỗ có trình độ chuyên môn cao khiến cộng đồng khó chủ động tổ chức, quản lý và nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch theo hướng bền vững.

Thứ ba, nguy cơ thương mại hóa và làm biến dạng giá trị văn hóa là thách thức đáng kể. Trong quá trình khai thác du lịch, một số giá trị văn hóa truyền thống bị giản lược, sân khấu hóa hoặc tách rời khỏi bối cảnh sinh hoạt cộng đồng, làm suy giảm tính chân thực và ý nghĩa xã hội vốn có. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa mà còn làm giảm sức hấp dẫn lâu dài của điểm đến.

Thứ tư, vấn đề chia sẻ lợi ích và công bằng xã hội chưa được giải quyết thỏa đáng. Lợi ích từ du lịch ở nhiều nơi chưa được phân bổ công bằng trong cộng đồng DTTS, dễ dẫn đến mâu thuẫn nội bộ và xung đột lợi ích giữa cộng đồng với doanh nghiệp. Bên cạnh đó, áp lực gia tăng khách du lịch cũng đặt ra thách thức đối với môi trường sinh thái và đời sống cộng đồng. Những vấn đề này cho thấy cần có các giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm cộng đồng DTTS thực sự trở thành chủ thể trung tâm của phát triển du lịch bền vững.

2.4. Định hướng và giải pháp đối với vai trò của cộng đồng dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch bền vững

Phát huy vai trò của cộng đồng DTTS trong phát triển du lịch bền vững cần được định hướng theo cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm, coi cộng đồng vừa là chủ thể văn hóa, vừa là tác nhân kinh tế và đối tượng hưởng lợi trực tiếp từ du lịch. Định hướng xuyên suốt là bảo đảm hài hòa giữa khai thác tiềm năng du lịch với bảo tồn giá trị văn hóa, sinh thái và nâng cao chất lượng sống của người dân địa phương.

Về thể chế và chính sách, cần hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản trị du lịch theo hướng tăng cường quyền tham gia, quyền quyết định và giám sát của cộng đồng dân tộc thiểu số trong quy hoạch, tổ chức và quản lý hoạt động du lịch. Các chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cần lồng ghép rõ ràng mục tiêu trao quyền cho cộng đồng, bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa cộng đồng, doanh nghiệp và Nhà nước.

Về nâng cao năng lực cộng đồng, cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng về du lịch bền vững, quản lý cộng đồng, kinh doanh dịch vụ, kỹ năng số và truyền thông cho người dân địa phương. Việc phát triển đội ngũ hạt nhân tại chỗ, bao gồm già làng, trưởng bản, nghệ nhân và thanh niên, sẽ góp phần tăng cường năng lực tự quản và tính bền vững của các mô hình du lịch cộng đồng.

Về tổ chức thực hiện, cần thúc đẩy các mô hình du lịch dựa vào cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường, hạn chế xu hướng thương mại hóa quá mức. Đồng thời, tăng cường liên kết đa bên giữa cộng đồng, chính quyền, doanh nghiệp và tổ chức xã hội nhằm huy động nguồn lực, hỗ trợ kỹ thuật và mở rộng thị trường. Chỉ khi cộng đồng DTTS thực sự được đặt ở vị trí trung tâm, du lịch mới có thể phát triển bền vững và mang lại lợi ích lâu dài cho vùng đồng bào DTTS&MN.

3. Thảo luận

Có thể nói, cộng đồng DTTS&MN giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm tính bền vững của phát triển du lịch, đặc biệt tại các vùng có giá trị văn hóa và sinh thái đặc thù. Tuy nhiên, vai trò này không tự động được phát huy nếu thiếu các điều kiện thể chế, nguồn lực và cơ chế tham gia phù hợp. Thực tiễn cho thấy, nhiều mô hình du lịch ở vùng đồng bào DTTS&MN vẫn thiên về cách tiếp cận “khai thác tài nguyên”, trong khi cộng đồng chỉ tham gia ở vị trí phụ trợ, dẫn đến nguy cơ thương mại hóa văn hóa và suy giảm tính bền vững. Thảo luận cũng chỉ ra sự cần thiết phải chuyển từ tư duy coi cộng đồng là “đối tượng tham gia” sang coi cộng đồng là chủ thể phát triển du lịch. Khi cộng đồng được trao quyền quyết định, được tham gia từ khâu quy hoạch, tổ chức đến giám sát và hưởng lợi, du lịch có khả năng gắn kết chặt chẽ hơn với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường. Mặt khác, nếu cộng đồng bị đứng ngoài quá trình ra quyết định, các xung đột lợi ích và bất bình đẳng xã hội có thể gia tăng, làm giảm sự phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, vai trò của cộng đồng cần được đặt trong mối quan hệ tương tác với các chủ thể khác, đặc biệt là chính quyền và doanh nghiệp. Phát triển du lịch bền vững đòi hỏi cơ chế hợp tác đa bên, trong đó cộng đồng DTTS không chỉ là người cung ứng dịch vụ mà còn là đối tác bình đẳng trong quản trị và chia sẻ lợi ích. Chỉ với cách tiếp cận này, du lịch mới thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa và tăng cường gắn kết xã hội ở vùng đồng bào DTTS&MN.

4. Kết luận

Cộng đồng DTTS giữ vai trò trung tâm trong phát triển du lịch bền vững, bởi họ vừa là chủ thể của tài nguyên văn hóa, sinh thái, vừa là lực lượng trực tiếp tham gia tổ chức và thụ hưởng các hoạt động du lịch. Nghiên cứu cho thấy việc phát huy vai trò của cộng đồng không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, bảo vệ môi trường và duy trì tính chân thực của điểm đến, mà còn tạo sinh kế bền vững, nâng cao năng lực tự chủ và gắn kết xã hội ở địa phương. Tuy nhiên, để vai trò này được phát huy hiệu quả, cần chuyển từ cách tiếp cận khai thác tài nguyên sang cách tiếp cận phát triển du lịch lấy cộng đồng làm trung tâm, bảo đảm quyền tham gia, quyền quyết định và chia sẻ lợi ích công bằng cho cộng đồng DTTS. Trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay, việc đặt cộng đồng DTTS vào vị trí chủ thể là điều kiện tiên quyết để du lịch phát triển hài hòa, lâu dài và thực sự bền vững.

* Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo

Tài liệu tham khảo

1. Chính phủ (2020). Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030, Hà Nội.

2. Nguyễn Duy Dũng (2020), Some factors of community torism types affect the traditional culture of ethnic monorities in the central Highlands, Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc, Volume 9, Issue 1, March.

3. TS. Đỗ Văn Quân, TS. Nguyễn Thị Ưng (2025), Phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam từ phương diện xã hội: Thực trạng, vấn đề đặt ra và giải pháp, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/quoc-phong-an-ninh-oi-ngoai1/-/2018/1145502/phat-trien-du-lich-ben-vung-o-viet-nam-tu-phuong-dien-xa-hoi---thuc-trang%2C-van-de-dat-ra-va-giai-phap.aspx

4. Quyết định số 147/QĐ-TTg, ngày 22/01/2020 của Thủ tướng Chính phủ, về phê duyệt chiến lược phát triển du lịch đến năm 2030.