Ting ning là phương tiện giao duyên đầy tinh tế giữa núi rừng cao nguyên hùng vĩTing ning, hay còn gọi là đàn goong, không chỉ là nhạc cụ mà còn là “tiếng lòng” của bao chàng trai Ba-na gửi tới người mình thương. Âm thanh trong trẻo, lúc cao vút, lúc trầm lắng của cây đàn như lời thì thầm tự sự của chàng trai gửi tới người yêu của mình những cảm xúc mãnh liệt và chân thành nhất.
Đàn Tinh ning ra đời từ một câu chuyện buồn về mối tình ngang trái của hai con người yêu nhau nhưng không thể nên duyên mà người già trong buôn vẫn thường kể cho con cháu nghe. Chuyện rằng, có một đôi nam nữ người Ba-na yêu nhau sâu đậm, nhưng gia đình, họ hàng không đồng ý cho họ đến với nhau vì có mối quan hệ huyết thống gần gũi. Bị ngăn cấm, một hôm, khi cả nhà đi vắng, đôi trai gái rủ nhau tìm đến cái chết để được ở bên nhau mãi mãi. Họ vào rừng, cô gái ra đi trước. Chứng kiến người mình yêu tìm đến cái chết, chàng trai hoảng sợ, chạy về kêu cứu mọi người nhưng không cứu được cô gái. Từ đó, chàng trai luôn sống buồn bã trong nỗi day dứt và nhớ thương cô gái.
Tình cờ một hôm, chàng thoảng nghe từ dưới suối có âm thanh rất lạ. Men theo con suối tìm đến nơi có âm thanh phát ra, chàng nhìn thấy một loại cây thân ống va vào nhau lúc mạnh lúc yếu. Khi va vào thân cây sẽ phát ra tiếng “ting”, khi va vào mắt cây âm thanh nhỏ hơn, phát ra tiếng “ning”.
Trở về nhà, chàng lấy cây lồ ô và rễ cây rừng đập dập phơi khô làm dây đàn, tạo nên một nhạc cụ để gửi gắm tâm tình. Mỗi tiếng đàn cất lên là mỗi lần trái tim tan vỡ của chàng được an ủi, xoa dịu qua từng thanh âm “ting… ning…”. Tên của cây đàn cũng ra đời từ chính âm thanh ấy, mộc mạc, nguyên sơ mà ám ảnh... Từ đó, đàn Ting ning trở thành cây đàn tình yêu.
Với các chàng trai người Ba-na, đàn Ting ning là phương tiện giao duyên đầy tinh tế giữa núi rừng cao nguyên hùng vĩ. Tiếng đàn thay họ nói lời tỏ bày với người mình thương. Không cần ngôn từ hoa mỹ, chỉ cần giai điệu từ cây đàn vang lên trong đêm trăng cũng đủ để chạm đến trái tim của người con gái…
Về cấu tạo, Ting ning không cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự tinh tế của người chế tác. Thân đàn làm từ ống lồ ô già, được phơi trên gác bếp để tránh nứt vỡ; dây đàn trước kia làm từ sợi tự nhiên, nay có thể tận dụng lõi dây kim loại. Đặc biệt, phần bầu khô gắn ở cuối thân đàn đóng vai trò cộng hưởng âm thanh, tạo nên độ vang rất riêng. Có cây đàn lên đến 12 dây, thậm chí nhiều hơn, mỗi dây là một cung bậc cảm xúc của người làm ra nó.
Xã hội luôn không ngừng vận động, thay đổi và đàn Ting ning cũng vậy. Từ chỗ chỉ là cây đàn độc tấu để tâm tình về tình yêu đôi lứa, giờ đây, nó theo chân người Ba-na lên rẫy, xuống suối, có mặt trong lễ hội, trong những đêm quây quần bên bếp lửa gia đình. Tiếng đàn ngân lên không chỉ mang đến những giai điệu dịu êm, ngọt ngào của tình yêu đôi lứa mà còn để ca ngợi tình cảm vợ chồng gắn bó không thể chia lìa. Tiếng đàn vì thế vui tươi hay sâu lắng tùy thuộc vào giai điệu của bài hát cũng như tâm trạng của người chơi. Khi vui, tiếng đàn rộn ràng như chim gọi bầy; khi buồn, tiếng đàn chùng xuống, chậm rãi như một mạch ngầm len lỏi trong lòng rừng già tĩnh lặng…
Nhiều nghệ nhân già coi cây đàn Ting ning như “người bạn tri kỷ”Ở một tầng sâu hơn, Ting ning còn là ký ức. Nhiều nghệ nhân già coi cây đàn như “người bạn tri kỷ”, gắn bó suốt đời, từ khi còn là đứa trẻ nghe cha đàn ru ngủ cho đến lúc tóc bạc vẫn nâng niu từng sợi dây. Âm nhạc dân gian của người Ba-na cứ thế sống trong đời sống và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng chính thực hành văn hóa hằng ngày.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi âm nhạc điện tử đang tràn vào từng ngõ ngách, liệu những thanh âm “ting… ning…” có còn khả năng lay động người trẻ? Có lẽ câu trả lời nằm ngay trong chính giá trị nguyên bản của cây đàn. Bởi Ting ning bao đời nay vẫn là một phương thức để con người lắng nghe cảm xúc thật nhất từ nơi sâu thẳm của tâm hồn. Và chừng nào người Ba-na còn giữ cây đàn bên mình, còn tiếng ting… ning… ngân lên, chừng đó hồn đại ngàn vẫn theo đó mà lan đi, thấm vào nhịp sống đương đại.
