Xuân Lũng - Miền đất văn hiến

1. Truyền thống văn hiến từ thời Trung đại

Từ rất sớm, Xuân Lũng đã được ghi nhận trong lịch sử khoa bảng nước ta. Tư liệu cổ cho thấy, vào khoảng cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, địa danh Xuân Lũng đã xuất hiện trong hồ sơ khoa cử khi sĩ tử Bùi Ứng Đẩu khai bản quán trong kỳ thi Thái học sinh đời Hồ. Ông đỗ cùng khoa với những danh sĩ nổi tiếng như Nguyễn Trãi, Lý Tử Tấn, Võ Mộng Nguyên và được hậu thế xếp vào hàng cao sĩ của thời đại.

Tiếp nối truyền thống ấy, trong thời Lê sơ và Lê Trung Hưng, Xuân Lũng liên tiếp có người đỗ đạt cao. Tiêu biểu là Nguyễn Doãn Cung đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Kỷ Mùi (1469) đời Lê Thánh Tông, là một trong những trí thức tiêu biểu của địa phương. Con ông là Nguyễn Mẫn Đốc còn đỗ cao hơn, đạt học vị Bảng nhãn, thuộc hàng Đệ nhất giáp Tiến sĩ, nổi tiếng thông minh, học rộng, và được triều đình trọng dụng. Cùng thời kỳ đó, Nguyễn Chính Tuân đỗ Nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp), tiếp tục làm rạng danh truyền thống khoa bảng của quê hương.

Trong mạch nguồn văn hiến ấy, nổi bật hơn cả là Nguyễn Hãng, một danh sĩ lớn của thế kỷ XV - XVI, người để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn học và văn hóa vùng đất Tổ. Ông nổi tiếng với học vấn uyên thâm, nhân cách thanh cao, sống cuộc đời ẩn dật nhưng giàu khí tiết. Các tác phẩm phú nổi tiếng của ông là Tịch cư ninh thể phú, Đại Đồng phong cảnh phú, cùng hai tập truyện: Tam ngung động bị thất lạc, Thiên nam vân lục liệt truyện với 36 câu truyện cổ dân gian, ông sưu tầm, ghi chép tân biên được hậu thế đánh giá là những áng văn có giá trị văn học và tư tưởng sâu sắc, thể hiện rõ tinh thần thanh cao, yêu thiên nhiên và gắn bó với quê hương, đất nước. Tác phẩm của ông không chỉ phản ánh tâm hồn của một nhà nho ẩn dật, mà còn thể hiện tình yêu quê hương, tình yêu thiên nhiên và khát vọng sống hòa hợp với đạo lý. Chính vì vậy, tên tuổi Nguyễn Hãng đã vượt ra khỏi phạm vi một làng, một huyện, để trở thành danh nhân văn hóa của vùng đất Tổ.

Không chỉ là một nhà văn, nhà nho, Nguyễn Hãng còn được xem là người góp phần gây dựng nền nếp học hành ở quê hương. Trường Nại Hiên do ông mở đã trở thành nơi đào tạo nhiều học trò giỏi, góp phần hình thành truyền thống hiếu học lâu dài của Xuân Lũng. Tên tuổi và sự nghiệp của ông vì vậy không chỉ thuộc về một dòng họ, mà đã trở thành niềm tự hào chung của quê hương đất Tổ.

Ngày nay, việc gìn giữ, tôn tạo di tích, sưu tầm và giới thiệu di sản của ông không chỉ là trách nhiệm của con cháu trong dòng họ, mà còn là niềm tự hào chung của quê hương Xuân Lũng - một miền đất nhỏ nhưng giàu truyền thống văn hiến.

2. Truyền thống hiếu học được gìn giữ qua nhiều thế kỷ

Từ sau thời Nho học cực thịnh, dù đất nước trải qua nhiều biến động, Xuân Lũng vẫn giữ được nếp học. Trong suốt các thế kỷ XVIII-XIX, làng có hàng trăm người đỗ sinh đồ, giám sinh, cử nhân, tạo nên một đội ngũ trí thức đông đảo.

Người đỗ cử nhân sớm được ghi nhận là Nguyễn Văn Kỷ (1850), tiếp đến là Nguyễn Thông (1870), Đặng Văn Hòa (1897) và nhiều nho sinh khác, góp phần duy trì danh tiếng “làng học” của vùng trung du đất Tổ.

Không chỉ có người đỗ đạt, Xuân Lũng còn nổi tiếng với truyền thống mở trường dạy học. Từ thế kỷ XV đã có trường học của các thầy đồ trong làng. Về sau có trường của Nguyễn Hãng, trường của các thầy đồ nổi tiếng, rồi đến trường tiểu học Pháp - Việt đầu thế kỷ XX. Người dân coi việc học không chỉ để lập thân mà còn để giữ gìn danh dự của gia đình và dòng họ. Chính truyền thống ấy đã tạo nên một nền tảng tinh thần bền vững, giúp Xuân Lũng trở thành một trong những địa phương có phong trào học tập mạnh mẽ suốt nhiều thế kỷ.

3. Tinh thần yêu nước và khí phách của người Xuân Lũng

Không chỉ nổi bật về khoa bảng, Xuân Lũng còn là vùng đất giàu truyền thống yêu nước. Trong thời kỳ chống ngoại xâm, nhiều người con của quê hương đã tham gia các phong trào đấu tranh vì độc lập dân tộc. Có người theo nghĩa quân Lam Sơn, có người tham gia các cuộc khởi nghĩa chống Pháp, có người hy sinh trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Danh sĩ Trần Trọng Khiêm được biết đến như một nhân vật đặc biệt, từng hoạt động ở nước ngoài, tham gia kháng chiến chống Pháp và hy sinh anh dũng.
Trong cuộc khởi nghĩa Yên Bái năm 1930, Xuân Lũng là một trong những địa phương có phong trào mạnh đến mức thực dân Pháp gọi nơi đây là “làng giặc”. Nhiều người con ưu tú đã ngã xuống, góp phần viết nên trang sử bi tráng của quê hương.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, hàng ngàn thanh niên Xuân Lũng lên đường ra trận, nhiều người đã hy sinh, nhiều mẹ được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Truyền thống yêu nước ấy là sự tiếp nối tự nhiên của truyền thống văn hiến, bởi ở mảnh đất này, việc học luôn gắn liền với trách nhiệm đối với quê hương và đất nước.

4. Xuân Lũng trong thời hiện đại - tiếp nối mạch nguồn trí tuệ

Bước sang thời kỳ hiện đại, truyền thống hiếu học ở Xuân Lũng không những không mai một mà tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Từ sau năm 1954 đến nay, quê hương đã có hàng chục giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ, cùng hàng trăm kỹ sư, bác sĩ, nhà giáo, nhà khoa học, cán bộ quản lý giỏi.

Trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, khoa học, nhiều người con của Xuân Lũng đã khẳng định được vị trí của mình, góp phần làm rạng danh quê hương. Nhiều gia đình có hai, ba thế hệ thành đạt, nhiều dòng họ duy trì được truyền thống học hành liên tục.

Ngày nay, phong trào khuyến học, khuyến tài, xây dựng dòng họ hiếu học, gia đình hiếu học vẫn được duy trì, trở thành nét đẹp văn hóa đặc trưng của địa phương. Chính điều đó cho thấy mạch nguồn văn hiến của Xuân Lũng không chỉ là quá khứ, mà vẫn đang tiếp tục chảy trong đời sống hiện đại.

5. Kết luận

Từ thế kỷ XIV đến nay, có thể thấy sức sống của Xuân Lũng không chỉ ở cảnh sắc hay di tích, mà nằm ở những con người hiếu học, trọng nghĩa, yêu nước và giàu lòng tự trọng. Từ Bùi Ứng Đẩu, Nguyễn Doãn Cung, Nguyễn Mẫn Đốc, Nguyễn Hãng… đến các trí thức, nhà khoa học, văn nghệ sĩ thời hiện đại, tất cả đã tạo nên một mạch nguồn liên tục của văn hiến.

Trong mạch nguồn ấy, Nguyễn Hãng là một dấu ấn đặc biệt, một danh sĩ lớn, một biểu tượng của trí tuệ và nhân cách, góp phần làm rạng danh quê hương Xuân Lũng và vùng đất Tổ Hùng Vương. Trong không gian thiêng liêng của đất Tổ Hùng Vương, Xuân Lũng tự hào gìn giữ một biểu tượng văn hiến. Đền thờ Nguyễn Hãng hôm nay không chỉ là nơi tưởng niệm một danh nhân, mà còn là biểu tượng của cốt cách con người Xuân Lũng: Trọng học, trọng nghĩa, giữ khí tiết, bền bỉ vươn lên.

Quyết định số 552/QĐ-UBND ngày 2/3/2026 của Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ về việc xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh Đền thờ Nguyễn Hãng xã Xuân Lũng, tỉnh Phú Thọ là sự tri ân đối với tiền nhân, đồng thời là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay tiếp tục gìn giữ và phát huy những giá trị cao đẹp ấy./.

* Nguyên Vụ trưởng Vụ công tác dân tộc địa phương (nay là Vụ Tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo), Bộ Dân tộc và Tôn giáo