Áo cóm là trang phục truyền thống của phụ nữ dân tộc Thái. Người Thái có hai nhóm: Thái đen và Thái trắng nên áo cóm của hai nhóm cũng có sự khác nhau. Áo cóm của phụ nữ Thái đen có cổ tròn hoặc cổ cao, ôm khít vòng cổ tạo nên vẻ thanh cao. Áo cóm của phụ nữ Thái trắng có cổ hình trái tim, may viền vải đen, khi mặc toát lên vẻ mảnh mai, nhẹ nhàng. Dù vậy, áo cóm của hai nhóm đều nhất thiết phải có hàng khuy bướm. Một hàng khuy tượng trưng cho hàng bướm đực, bên còn lại tượng trưng cho hàng bướm cái, khi cài lại tạo nên điểm nhấn hài hòa. Số lượng khuy tùy thuộc vào người mặc. Cô gái chưa chồng sẽ được đính số khuy lẻ, sau khi lấy chồng sẽ đính số chẵn cho thấy người mặc chiếc áo đó đã có đôi, có cặp.
Giữa sắc màu rực rỡ của núi rừng Tây Bắc ngày xuân, áo cóm của phụ nữ Thái nổi bật theo một cách rất riêng. Chiếc áo bó gọn vòng eo, tôn hình thể duyên dáng cho chủ nhân nhưng vẫn giữ được vẻ kín đáo, tế nhị. Hàng cúc bướm chạy dọc thân áo, dù chỉ là một chi tiết nhỏ nhưng chứa đựng cách nhìn sâu sắc về con người và cuộc sống của một tộc người.
Thiếu nữ Thái mặc áo cóm chơi ném còn trong ngày hộiTrong quan niệm truyền thống của người Thái, hình ảnh con bướm gắn với vòng đời, với sự sinh sôi và chuyển hóa. Bướm xuất hiện trong các câu chuyện dân gian, trong cách lý giải về sự sống và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Khi được đưa vào áo cóm, những chiếc khuy hình con bướm được sắp xếp thẳng hàng, cân đối, ở vị trí trung tâm cơ thể. Cách bố trí ấy cho thấy tư duy thẩm mỹ rất chặt chẽ của người Thái, đó là cái đẹp phải gắn với trật tự, với sự hài hòa. Đó cũng là cách người Thái nhìn về cuộc sống, cá nhân không tách rời tập thể, cái riêng luôn nằm trong cái chung…
Với người phụ nữ Thái, biết may áo cóm, làm hàng khuy đẹp không chỉ là kỹ năng mà còn là một phần của quá trình trưởng thành. Hàng khuy áo được làm thủ công, đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo. Nhìn khuy áo, người ta đánh giá được người phụ nữ cẩn trọng, chỉn chu hay qua loa, vội vàng. Hàng khuy bướm chạy thẳng, đều, không lệch lạc giống như lời nhắc nhở âm thầm với chủ nhân phải luôn giữ gìn sự ngay ngắn trong cách sống.
Ở mỗi độ tuổi, phụ nữ Thái có sự lựa chọn về kiểu dáng hoa văn và màu sắc áo cóm khác nhau. Những cô gái trẻ thường chọn những gam màu sáng, như: trắng, đỏ, vàng,... cùng hoa văn nổi. Các bà, các mẹ lớn tuổi sẽ chọn gam màu trầm, như: màu đen hoặc màu nâu, hoa văn chìm. Tuy vậy, ý nghĩa của hàng khuy bướm thì không phải ai cũng nhớ. Muốn người trẻ yêu áo cóm, họ phải hiểu vì sao người xưa coi trọng từng chiếc khuy nhỏ đến thế. Do vậy, cần đưa những câu chuyện về áo cóm vào giáo dục văn hóa, vào hoạt động trải nghiệm tại làng bản, vào truyền thông du lịch… để áo cóm tiếp tục kể câu chuyện về trang phục truyền thống giữa đời sống hiện đại. Bởi suy cho cùng, giữ áo cóm không chỉ là giữ một kiểu trang phục, mà là giữ lại cách người Thái gửi gắm quan điểm sống vào từng đường kim, mũi chỉ và hàng khuy bướm độc đáo. Đó chính là nơi để mạch nguồn văn hóa của dân tộc Thái mãi nối dài qua nhiều thế hệ…
Ngày xuân ở bản người Thái, những làn nắng mỏng vương nhẹ trên cánh hoa, hơi gió vấn vương mùi núi. Phụ nữ Thái đi chơi xuân, duyên dáng, uyển chuyển trong chiếc chân váy màu đen phẳng phiu, thắt lưng xanh buộc gọn và áo cóm rực rỡ sắc màu. Hàng khuy bướm xếp thẳng, cài cẩn thận là một điểm nhấn tinh tế trên thân áo như muốn kể câu chuyện về sự khéo léo, về triết lý coi trọng trật tự và sự hòa hợp của người Thái. Trong khoảnh khắc ấy, du khách cảm nhận sâu sắc cách người Thái đón xuân giản dị, chừng mực, gắn bó với thiên nhiên và gắn bó giữa con người với nhau. Hội xuân đông vui, áo cóm xanh, trắng, đỏ… đan vào nhau dệt nên một bức tranh xuân đậm đà bản sắc. Dáng áo mềm mại, sắc màu tươi tắn khiến mùa xuân nơi bản Thái thêm thi vị. Mùa xuân ấy không chỉ là của đất trời, mà còn là mùa xuân của văn hóa Thái đang tỏa khắp nhân gian một cách tự nhiên như hơi thở của núi rừng trong vẻ đẹp hài hòa của những bộ trang phục truyền thống./.
