Báo chí đồng hành cùng sự phát triển của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Từ khóa: Báo chí; Truyền thông; Dân tộc thiểu số; vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Đồng hành; Phát triển bền vững.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) là địa bàn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng và an ninh của đất nước. Đây là nơi sinh sống chủ yếu của 53 dân tộc thiểu số, với những giá trị văn hóa đa dạng, đồng thời cũng là khu vực còn nhiều khó khăn về điều kiện phát triển, chất lượng nguồn nhân lực, hạ tầng kinh tế - xã hội và khả năng tiếp cận thông tin. Mặc dù, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng trên mọi lĩnh vực của đời sống, xã hội, đặc biệt là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2030, song yêu cầu thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền vẫn còn đặt ra nhiều thách thức.

Trong bối cảnh đó, báo chí giữ vai trò là cầu nối quan trọng giữa Đảng, Nhà nước với đồng bào các dân tộc thiểu số; là kênh truyền thông chủ lực trong tuyên truyền chủ trương, chính sách, phổ biến tri thức khoa học, lan tỏa các mô hình phát triển hiệu quả và bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc. Thông qua các loại hình báo chí truyền thống và nền tảng số, nhiều câu chuyện thành công về giảm nghèo, gương điển hình tiên tiến, xây dựng nông thôn mới, phát triển du lịch cộng đồng, sản phẩm OCOP và khởi nghiệp vùng đồng bào DTTS&MN đã được giới thiệu rộng rãi, góp phần tạo động lực phát triển cộng đồng.

Vì vậy, nghiên cứu vai trò của báo chí trong quá trình đồng hành cùng sự phát triển của vùng đồng bào DTTS&MN không chỉ có ý nghĩa lý luận trong lĩnh vực truyền thông phát triển, đồng thời còn có giá trị thực tiễn trong việc nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và bao trùm vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn mới.

2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

2.1. Vai trò của báo chí trong phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Trong tiến trình phát triển đất nước, báo chí luôn giữ vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa; đồng thời là cầu nối quan trọng giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân. Đối với vùng đồng bào DTTS&MN, báo chí không chỉ thực hiện chức năng thông tin mà còn trực tiếp tham gia thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, góp phần thực hiện hiệu quả các chính sách dân tộc và mục tiêu phát triển bền vững.

Trước hết, báo chí đóng vai trò quan trọng trong công tác tuyên truyền, phổ biến chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến với đồng bào các dân tộc thiểu số. Thông qua hệ thống báo in, phát thanh, truyền hình, báo điện tử và nền tảng số, các nội dung liên quan đến Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN, các chương trình, chính sách giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế, giáo dục, y tế, bảo tồn văn hóa được truyền tải kịp thời, giúp người dân nâng cao nhận thức và tiếp cận các cơ hội phát triển.

Báo chí còn là kênh lan tỏa tri thức, chuyển kinh nghiệm sản xuất và nhân rộng các mô hình phát triển hiệu quả tại vùng đồng bào DTTS&MN. Nhiều tác phẩm báo chí đã giới thiệu thành công các mô hình du lịch cộng đồng ở các địa bàn như: Sa Pa, Mù Cang Chải (tỉnh Lào Cai), Mai Châu (tỉnh Phú Thọ), Mộc Châu (tỉnh Sơn La), Đồng Văn, Mèo Vạc (tỉnh Tuyên Quang); các sản phẩm OCOP của đồng bào dân tộc thiểu số; các mô hình nông nghiệp hữu cơ, kinh tế dược liệu và khởi nghiệp sáng tạo. Qua đó, báo chí góp phần khơi dậy ý chí vươn lên, tạo động lực phát triển kinh tế và giảm nghèo bền vững trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, báo chí có vai trò đặc biệt trong bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số. Các chuyên trang, chuyên mục, phóng sự và chương trình truyền hình về lễ hội truyền thống, tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ và nghề thủ công,… đã góp phần quảng bá giá trị văn hóa dân tộc tới đông đảo công chúng. Đây là cơ sở, tiền đề quan trọng để tăng cường nhận thức xã hội về bảo tồn di sản văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số.

Ngoài chức năng tuyên truyền và giáo dục, báo chí còn thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội. Thông qua việc phản ánh những khó khăn, bất cập trong quá trình triển khai chính sách dân tộc, báo chí góp phần thúc đẩy hoàn thiện cơ chế quản lý, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của đồng bào dân tộc thiểu số. Đồng thời, báo chí cũng góp phần đấu tranh với các thông tin, luận điệu sai lệch, giữ vững ổn định chính trị, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, báo chí đang từng bước chuyển từ vai trò truyền thông thông tin sang truyền thông kiến tạo phát triển. Với khả năng kết nối cộng đồng, lan tỏa tri thức và tạo đồng thuận xã hội, báo chí tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những động lực quan trọng đồng hành cùng sự phát triển toàn diện, bền vững của vùng đồng bào DTTS&MN trong thời kỳ mới.

2.2. Thực trạng hoạt động của báo chí đồng hành cùng sự phát triển của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Trong những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước, hệ thống báo chí Việt Nam đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc đồng hành cùng sự phát triển của vùng đồng bào DTTS&MN. Thông qua hoạt động tuyên truyền, định hướng dư luận, phản ánh thực tiễn và lan tỏa các mô hình phát triển hiệu quả, báo chí đã trở thành một trong những lực lượng quan trọng góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo bền vững và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Hiện nay, nhiều cơ quan báo chí Trung ương và địa phương đã xây dựng các chuyên trang, chuyên mục chuyên sâu về công tác dân tộc và miền núi, đồng thời đổi mới nội dung, hình thức truyền tải thông tin, trình bày đẹp, ảnh bìa và các hình ảnh minh họa của các ấn phẩm đều hướng tới thị hiếu của đồng bào, giúp bà con dễ tiếp cận, dễ vận dụng vào thực tiễn, như: Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo, “Dân tộc và Phát triển” của Báo Vietnamnet, VTV5, VOV4, Báo Tin tức, Báo Ảnh và Dân tộc miền núi, Tạp chí Công sản, Báo Nhân dân; Các chuyên đề, hay các ấn phẩm dành riêng cho lứa tuổi học trò đã trở thành những kênh thông tin quan trọng phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số. Đặc biệt, các chương trình phát thanh và truyền hình bằng tiếng dân tộc, như: Mông, Thái, Dao, Tày, Nùng, Ê-đê, Gia-rai, Chăm, Khmer… đã góp phần nâng cao khả năng tiếp cận thông tin của người dân ở vùng đồng bào DTTS&MN, vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn.

Báo chí đã tích cực tuyên truyền việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I: từ 2021-2025 (gọi tắt là Chương trình 1719); phản ánh kết quả đầu tư hạ tầng, xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế và phát triển nguồn nhân lực. Nhiều phóng sự, chuyên đề đã giới thiệu những mô hình tiêu biểu như phát triển du lịch cộng đồng ở các tỉnh gồm: Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La; sản xuất nông nghiệp hữu cơ ở các tỉnh khu vực Tây Bắc; phát triển dược liệu dưới tán rừng ở các tỉnh như Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, Quảng Ngãi; các sản phẩm OCOP gắn với tri thức địa phương của đồng bào dân tộc thiểu số. Những thông tin này không chỉ tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực mà còn góp phần kết nối thị trường, thu hút đầu tư và quảng bá hình ảnh địa phương.

Trong lĩnh vực văn hóa, báo chí đã có nhiều đóng góp trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Hàng nghìn tác phẩm báo chí đã phản ánh sinh động các lễ hội, phong tục tập quán, dân ca, dân vũ, nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian của các dân tộc thiểu số. Nhiều chuyên mục chuyên đề về văn hóa dân tộc đã góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn di sản văn hóa trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động báo chí về vùng đồng bào DTTS&MN vẫn còn một số khó khăn, hạn chế, như: (1) Nội dung tuyên truyền ở một số cơ quan báo chí còn thiên về phản ánh sự kiện, thiếu các tác phẩm điều tra, phân tích, nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề phát triển. (2) Chất lượng nguồn nhân lực báo chí am hiểu dân tộc học, văn hóa và ngôn ngữ dân tộc còn chưa đáp ứng được nhu cầu đặt ra trong bối cảnh mới hiện nay. (3) Quá trình chuyển đổi số báo chí ở nhiều địa phương miền núi diễn ra chưa đồng đều; việc ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và báo chí đa phương tiện trong truyền thông dân tộc còn khó khăn,…

Có thể nói, báo chí đã và đang khẳng định vai trò đồng hành quan trọng đối với sự phát triển vùng đồng bào DTTS&MN. Những thành tựu đạt được là cơ sở quan trọng để tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức truyền thông, nâng cao chất lượng báo chí dân tộc trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển bền vững đất nước hiện nay.

2.3. Định hướng và giải pháp

Trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và yêu cầu phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN, báo chí cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ để thực hiện tốt vai trò là cầu nối thông tin, động lực phát triển và lực lượng kiến tạo xã hội. Để nâng cao hiệu quả đồng hành của báo chí với sự phát triển vùng đồng bào DTTS&MN, cần tập trung thực hiện một số định hướng và giải pháp sau:

Thứ nhất, nâng cao chất lượng truyền thông về công tác dân tộc và chính sách dân tộc. Báo chí cần tăng cường các tuyến bài chuyên sâu, phân tích chính sách, phản ánh toàn diện kết quả thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN; qua đó giúp người dân hiểu đúng, tiếp cận đầy đủ và hưởng lợi hiệu quả từ các chính sách của Đảng và Nhà nước.

Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động báo chí. Các cơ quan báo chí cần ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và báo chí đa phương tiện nhằm nâng cao chất lượng nội dung, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin cho đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa và khu vực biên giới.

Thứ ba, xây dựng đội ngũ nhà báo chuyên sâu về lĩnh vực dân tộc và miền núi. Cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kiến thức dân tộc học, văn hóa dân tộc, kỹ năng tác nghiệp vùng cao và năng lực truyền thông số cho đội ngũ phóng viên, biên tập viên; đồng thời khuyến khích phát triển đội ngũ nhà báo là người dân tộc thiểu số.

Thứ tư, tăng cường truyền thông đa nền tảng và truyền thông phát triển. Báo chí cần chuyển mạnh từ truyền tải thông tin đơn thuần sang truyền thông kiến tạo phát triển, lan tỏa các mô hình giảm nghèo, khởi nghiệp, chuyển đổi số, du lịch cộng đồng, sản phẩm OCOP và các sáng kiến phát triển bền vững của đồng bào dân tộc thiểu số.

Thứ năm, đẩy mạnh truyền thông bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Cần xây dựng các chuyên trang, chuyên mục, phim tài liệu và sản phẩm truyền thông số nhằm quảng bá tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghệ thuật dân gian và tri thức địa phương của các dân tộc thiểu số; góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa trong quá trình hội nhập và phát triển.

Thứ sáu, tăng cường cơ chế phối hợp giữa cơ quan báo chí với các cơ quan làm công tác dân tộc từ Trung ương đến địa phương và cộng đồng nhằm xây dựng mạng lưới cung cấp thông tin từ cơ sở nâng cao tính thực tiễn và tạo sự đồng thuận xã hội. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần nâng cao chất lượng báo chí dân tộc, phát huy vai trò của báo chí như một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn mới.

3. THẢO LUẬN

Qua nghiên cứu khẳng định rằng báo chí đã và đang đóng vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển vùng đồng bào DTTS&MN. Không chỉ thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền, báo chí còn trở thành cầu nối giữa chính sách và thực tiễn, giữa cơ quan quản lý nhà nước với người dân, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa và nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng. Thực tiễn cho thấy nhiều mô hình giảm nghèo, khởi nghiệp, phát triển du lịch cộng đồng, xây dựng sản phẩm OCOP đã được lan tỏa rộng rãi thông qua báo chí khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường của đồng bào.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy một số vấn đề cần tiếp tục thảo luận, như: (i) Chất lượng truyền thông về công tác dân tộc giữa các cơ quan báo chí chưa đồng đều; nhiều tác phẩm vẫn thiên về phản ánh hiện tượng mà chưa đi sâu phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp chính sách. (ii) Trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh mẽ, báo chí chính thống đang đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ mạng xã hội và các nguồn thông tin đa chiều, trong khi khả năng tiếp cận thông tin số của một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số còn hạn chế. (iii) Việc phát huy vai trò chủ thể của đồng bào trong quá trình sản xuất và lan tỏa nội dung truyền thông vẫn chưa được quan tâm đúng mức.

Từ góc nhìn khoa học, báo chí cần được nhìn nhận không chỉ là công cụ truyền thông, đồng thời còn là một nguồn lực phát triển. Việc đổi mới nội dung, tăng cường truyền thông đa nền tảng, ứng dụng công nghệ số và nâng cao chất lượng đội ngũ nhà báo chuyên trách về dân tộc sẽ góp phần nâng cao hiệu quả truyền thông phát triển. Đây là cơ sở quan trọng để báo chí tiếp tục đồng hành, tạo động lực mới cho sự phát triển toàn diện, bao trùm và bền vững của vùng đồng bào DTTS&MN trong thời kỳ mới.

4. KẾT LUẬN

Có thể nói, báo chí đã và đang khẳng định vai trò là một trong những động lực quan trọng đồng hành cùng sự phát triển của vùng đồng bào DTTS&MN. Thông qua hoạt động tuyên truyền chính sách, lan tỏa tri thức, quảng bá các mô hình phát triển hiệu quả, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội, báo chí đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo bền vững và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu đổi mới nội dung, phương thức truyền thông và nâng cao chất lượng đội ngũ người làm báo (biên tập viên, phóng viên,…) ngày càng trở nên cấp thiết. Phát huy hiệu quả vai trò của báo chí không chỉ góp phần thực hiện thành công các mục tiêu phát triển vùng đồng bào DTTS&MN, đồng thời tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững và bao trùm của đất nước trong giai đoạn mới.

*Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Duy Dũng (2026), Vai trò của truyền thông số trong bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số, Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo, số 5 (8), tháng 5/2026.

2. Trương Thị Kiên (2025), Báo chí chuyển đổi số và bài toán “nhân lực chuyển đổi số toàn diện”, https:// www.qdnd.vn/giao-duc-khoa-hoc/chuyen-doi-so/baochi-chuyen-doi-so-va-bai-toan-nhan-luc-chuyen-doi-sotoan-dien-731519

3. Luật số 126/2025/QH15 của Quốc hội: Luật Báo chí

4. Hà Trọng Nghĩa, Nguyễn Duy Dũng (2022), Đồng hành cùng sự phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong bối cảnh hiện nay, Tạp chí Mặt trận, số 223 (tháng 3).

5. Quốc hội (2019), Nghị quyết số 88/2019/QH14 ngày 18/11/2019 về phê duyệt Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, Hà Nội.

6. Quốc hội (2020), Nghị quyết số 120/2020/QH14 ngày 19/6/2020 về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, Hà Nội.

7. Thủ tướng Chính phủ (2023), Quyết định số 348/QĐTTg ngày 06/04/2023 của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

8. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1719/ QĐ-TTg ngày 14/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025.

9. Thùy Trang (2018), Báo chí đồng hành cùng đồng bào dân tộc thiểu số, https://www.bienphong.com.vn/bao-chidong-hanh-cung-dong-bao-dan-toc-thieu-so-post250806. html 10. Viết Tôn (2025), Báo chí, đồng hành cùng đồng bào dân tộc thiểu số, https://dantocmiennui.baotintuc.vn/ bao-chi-dong-hanh-cung-dong-bao-dan-toc-thieu-sopost360497.html