Di tích tháp Hòa Lai Di sản văn hóa Chăm - kho tàng quý giá của vùng đất nắng gió
Khánh Hoà là địa phương có mật độ di sản văn hóa Chăm dày đặc bậc nhất cả nước. Tính đến nay, toàn tỉnh đã có 80 di sản được lập hồ sơ và xếp hạng, trong đó nổi bật là hệ thống đền tháp cổ kính như tháp Pô Klong Garai, tháp Hòa Lai, tháp Pô Rômê, những công trình kiến trúc độc đáo mang đậm dấu ấn văn minh Champa.
Hai di tích tháp Pô Klong Garai và Hòa Lai đã được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt, không chỉ có giá trị lịch sử, kiến trúc mà còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng người Chăm. Tháp Pô Rômê - di tích cấp quốc gia tiếp tục góp phần hoàn thiện bức tranh di sản Chăm phong phú, đa dạng.
Bên cạnh di sản vật thể, di sản văn hóa phi vật thể của người Chăm cũng vô cùng đặc sắc. Tiêu biểu là Lễ hội Ka-tê - một trong những lễ hội lớn nhất của cộng đồng Chăm Bàlamôn, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ các vị vua, thần linh, mà còn thể hiện khát vọng về cuộc sống ấm no, mưa thuận gió hòa.
Đặc biệt, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng Bàu Trúc đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây không chỉ là niềm tự hào của người Chăm, mà còn là minh chứng cho sức sống bền chặt của một nghề truyền thống độc đáo, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.
Ngoài ra, Khánh Hoà còn sở hữu 4 Bảo vật quốc gia, gồm phù điêu Pô Rômê, tượng Pô Klong Garai, bia Hòa Lai và bia Phước Thiện, những hiện vật quý hiếm mang giá trị lịch sử, nghệ thuật và tín ngưỡng sâu sắc.
Bảo tồn di sản, giữ gìn hồn cốt văn hóa dân tộc
Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, việc bảo tồn di sản văn hóa Chăm đặt ra nhiều thách thức. Không chỉ là bảo vệ các công trình kiến trúc, mà còn là gìn giữ các giá trị phi vật thể như lễ hội, ngôn ngữ, nghệ thuật trình diễn, nghề truyền thống…
Nhận thức rõ điều đó, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều chính sách, chương trình cụ thể nhằm bảo tồn di sản. Đặc biệt là Đề án bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Katê giai đoạn 2025-2030 với tổng vốn đầu tư hơn 10 tỷ đồng. Đề án hướng tới việc phục dựng nghi lễ, bảo tồn trang phục, nhạc cụ, nghệ thuật trình diễn và hỗ trợ các làng nghề truyền thống.
Theo Cả sư Đổng Bạ, Phó Chủ tịch Hội đồng chức sắc Chăm Bàlamôn, trụ trì tháp Pô Klong Garai chia sẻ: “Việc bảo tồn di sản không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là ý thức của cộng đồng. Chúng tôi luôn tuyên truyền, vận động bà con cùng gìn giữ các giá trị văn hóa, bởi đó là cội nguồn, là bản sắc của dân tộc mình”.
Thực tế cho thấy, sự tham gia của cộng đồng đóng vai trò then chốt trong công tác bảo tồn. Chính người dân, những chủ thể văn hóa là người trực tiếp thực hành, truyền dạy và duy trì các giá trị di sản qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa đồng bào dân tộc Chăm trên địa bàn tỉnh Khánh Hoà tạo động lực để phát triển bền vữngPhát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững
Không chỉ dừng lại ở bảo tồn, việc phát huy giá trị di sản văn hóa Chăm đang được gắn chặt với phát triển du lịch, một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương.
Các di tích như tháp Pô Klong Garai, tháp Hòa Lai trở thành điểm đến hấp dẫn, thu hút hàng nghìn lượt khách mỗi ngày. Trung bình mỗi ngày có từ 1.200 đến 1.500 lượt khách tham quan quần thể tháp Pô Klong Garai…
Song song đó, các chương trình nghệ thuật dân gian, dân vũ Chăm được tổ chức thường xuyên, tạo nên những trải nghiệm văn hóa sống động cho du khách. Những điệu múa Apsara uyển chuyển, tiếng trống Ginăng rộn ràng không chỉ là biểu diễn nghệ thuật, mà còn là “linh hồn” của văn hóa Chăm.
Làng gốm Bàu Trúc cũng trở thành điểm du lịch cộng đồng hấp dẫn. Ông Phú Hữu Minh Thuần Giám đốc HTX gốm Chăm Bàu Trúc cho biết: “Du khách đến tham quan ngày càng đông, đặc biệt trong các dịp lễ. Điều này không chỉ giúp tiêu thụ sản phẩm mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân”. Trong những tháng đầu năm 2026, lượng khách tiếp tục tăng trưởng mạnh, cho thấy sức hút ngày càng lớn của du lịch văn hóa Chăm.
Tuy nhiên, phát triển du lịch nếu không được quản lý tốt có thể gây tác động tiêu cực đến di sản. Vì vậy, bài toán đặt ra là phải hài hòa giữa bảo tồn và khai thác.
Ông Nguyễn Văn Linh, đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa cho biết: “Chúng tôi xác định bảo tồn là nền tảng, phát triển là mục tiêu. Mọi hoạt động khai thác di sản đều phải đặt trong khuôn khổ bảo vệ lâu dài, tránh thương mại hóa làm mất đi giá trị nguyên bản”.
Các giải pháp được triển khai bao gồm: quy hoạch du lịch bền vững, kiểm soát số lượng khách tại các điểm di tích, nâng cao ý thức cộng đồng và du khách, ứng dụng công nghệ trong quản lý di sản… Đồng thời, việc đưa nội dung di sản vào giáo dục học đường cũng được chú trọng, giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào về văn hóa dân tộc, từ đó có ý thức gìn giữ.
Di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng thực hành và truyền lại. Vì vậy, bảo tồn phải gắn với đời sống, với sinh kế của người dân, thì mới bền vững…, ông Nguyễn Văn Linh chia sẻ thêm.
Di sản - động lực cho tương lai
Theo TS. Phú Văn Hẳn (Chuyên gia nghiên cứu văn hóa Chăm), nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học vùng Nam Bộ (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chia sẻ: Trong chiến lược phát triển, tỉnh Khánh Hòa đặt mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, với tỷ trọng đóng góp khoảng 15% GRDP. Trong đó, du lịch văn hóa, đặc biệt là văn hóa Chăm được xác định là một trụ cột quan trọng.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn góp phần củng cố bản sắc văn hóa, tăng cường đoàn kết cộng đồng và nâng cao vị thế của địa phương trên bản đồ du lịch quốc gia và quốc tế.
Có thể nói, di sản văn hóa Chăm ở tỉnh Ninh Thuận cũ (nay là tỉnh Khánh Hòa) không chỉ là “di sản của quá khứ”, mà còn là “nguồn lực của tương lai”. Khi được bảo tồn đúng cách và phát huy hiệu quả, những giá trị ấy sẽ tiếp tục lan tỏa, trở thành động lực phát triển bền vững.
Giữa nắng gió miền Trung, những ngọn tháp Chăm vẫn lặng lẽ vươn cao, như chứng nhân của lịch sử, như biểu tượng của một nền văn hóa rực rỡ. Và trong hành trình phát triển hôm nay, việc gìn giữ và phát huy những giá trị ấy chính là cách để quá khứ đồng hành cùng hiện tại, hướng tới một tương lai bền vững và giàu bản sắc./.
