Chiếc gùi trong văn hóa của người Gia-rai

Theo phong tục mẫu hệ của dân tộc Gia-rai tại Tây Nguyên, thanh niên phải biết đan gùi, nếu không sẽ không lấy được vợ. Chỉ cần nhìn các ngón tay của chàng thanh niên, bố mẹ cô gái sẽ đánh giá được người này có biết đan lát hay không. Sở dĩ họ phải chọn cho con gái mình một chàng thanh niên biết đan gùi bởi việc đan lát cần sự tỉ mỉ, siêng năng, khéo léo sẽ chứng tỏ người đó có trách nhiệm với cuộc sống gia đình. Các cô gái nghe lời bố mẹ, khi “bắt chồng” là phải chọn những chàng trai biết đan và đan gùi đẹp. Chiếc gùi vì vậy cũng được xem như một bảo chứng cho tình yêu, hôn nhân của người Gia-rai.

Gùi của người Gia-rai tại Gia Lai được chia làm 3 loại: Gùi thân tròn, một lớp, đan thưa dùng để đựng củi, rau, măng, hoặc đựng bầu khi đi lấy nước. Gùi thân tròn, một lớp, đan dầy dùng đựng lúa gạo, bắp từ rẫy về. Còn loại gùi thân dẹt có một hoặc ba ngăn thường đan bằng mây nan nhỏ dành cho đàn ông đi rẫy, đi săn để đựng cơm, thuốc hút, dao, tên, bẫy thú. Loại gùi này đeo áp chặt vào lưng, thuận tiện khi họ luồn lách trong rừng.

Gùi của người Gia-rai có 2 kích cỡ. Loại lớn có đường kính 30cm, cao hơn 50cm dành cho người trưởng thành và loại nhỏ có đường kính 20cm, cao hơn 40cm dành cho trẻ em. Có loại gùi cao chân giúp người đeo giảm sức nặng vì không phải cúi, khom lưng hoặc khi đặt dưới ruộng hay đi qua suối giúp không bị ướt những đồ vật bên trong.

Những chiếc gùi thường được làm từ tre hoặc các loài cây thuộc họ tre như nứa, lồ ô và mây. Khoảng tháng 7 Dương lịch, vào những ngày cuối tháng, người đàn ông dậy sớm, lên núi chọn cây tre, nứa, lồ ô từ ba năm tuổi trở lên, cây thẳng đều và dài để khi chẻ sẽ cho ra sợi nan suôn mượt. Họ không chặt cây ngày đầu tháng vì theo kinh nghiệm, cây tre đầu tháng chứa nhiều nước, khi phơi mất nhiều thời gian và dễ bị mọt. Dây mây được dùng để quấn miệng hoặc làm đế, đan quai. Đế gùi ngoài làm bằng mây còn có thể làm bằng các loại gỗ mềm để dễ uốn hình vuông, tròn.

Khi đan thân gùi, người đàn ông sẽ trang trí bằng việc thêm hoa văn màu đen, đỏ hoặc xen kẽ các nan cùng màu. Thân gùi có thể nẹp tre hoặc mây qua các trụ góc. Tất cả các công đoạn đều được làm tỉ mỉ, chắc chắn, để gùi có thể sử dụng được lâu dài, nhất là phần quai rất dễ bị đứt khi tải đồ vật nặng.

Ẩn sau những nan tre, sợi mây đan khéo léo là cả một thế giới tinh thần của người Gia-rai. Chiếc gùi không chỉ mang theo hạt lúa, củ măng hay bầu nước từ núi rừng trở về buôn làng, mà còn chuyên chở những câu chuyện về gia đình, về tình yêu đôi lứa và ký ức của nhiều thế hệ. Trên những con đường đất đỏ bazan, hình ảnh người thiếu nữ Gia-rai trong bộ trang phục truyền thống của dân tộc, trên lưng đung đưa chiếc gùi theo nhịp bước chân uyển chuyển bước đi trong nắng sớm hay những người đàn ông miệt mài đan lát bên hiên nhà đã trở thành hình ảnh vô cùng đẹp về nhịp sống bình dị trong bức tranh văn hóa Tây Nguyên vừa mộc mạc, vừa giàu chất thơ.

Từ xa xưa, chiếc gùi là nét văn hóa đặc trưng của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Ngày nay, chiếc gùi càng được cộng đồng người Gia-rai trân quý bởi giá trị bảo vệ môi trường mà nó mang lại. Trong quan niệm của đồng bào Gia-rai, chiếc gùi còn là sự kết nối giữa con người với núi rừng. Từ việc lựa chọn cây tre, cây lồ ô đúng độ tuổi đến những hoa văn được gửi gắm trên thân gùi, tất cả đều phản ánh sự gắn bó và lòng biết ơn đối với thiên nhiên đã nuôi dưỡng cuộc sống cộng đồng. Mỗi chiếc gùi hoàn thành không chỉ thể hiện đôi bàn tay tài hoa của người đàn ông mà còn chứa đựng vốn tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Trong cuộc sống hiện đại hôm nay, người Gia-rai nói riêng và các dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung vẫn luôn xem gùi như một biểu tượng văn hóa; là nét đẹp riêng của dân tộc cần được bảo tồn và phát huy giá trị, bởi nó nhắc nhớ về vẻ đẹp của một nền văn hóa được hun đúc từ đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ.