Chiêng Tha của người Brâu

Báu vật trong đời sống cộng đồng

Với người Brâu ở làng Đăk Mế (tỉnh Quảng Ngãi), chiêng Tha không đơn giản là nhạc cụ diễn tấu mà còn là báu vật thiêng liêng, gắn với tín ngưỡng và quan niệm về mối liên hệ giữa con người với thần linh. Trong những dịp lễ trọng, cộng đồng thực hành nghi thức “mời Tha nói” (Tha pơi), gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, no ấm, hạnh phúc.

Một bộ chiêng Tha gồm hai chiếc có kích thước khác nhau, như: chiêng Vợ (Chuar) và chiêng Chồng (Jơ Liêng), đường kính khoảng 45 - 50cm. Nét độc đáo của loại nhạc cụ này còn thể hiện ở kỹ thuật diễn tấu và những quy tắc mang ý nghĩa văn hóa. Trước khi đánh chiêng, người thực hành phải làm lễ “mời Tha ăn”, “mời Tha uống”. Khi diễn tấu, hai người ngồi đối diện, phối hợp sử dụng dùi đực và dùi cái; đồng thời dùng bàn chân áp sát thành chiêng để điều chỉnh âm thanh.

Người Brâu không gọi việc diễn tấu là đánh chiêng mà dùng cách nói “Tha pơi”, nghĩa là “mời Tha nói”. Cách gọi ấy cho thấy chiêng Tha được nhìn nhận như một thực thể có đời sống tinh thần, cần được tôn trọng và đối đãi bằng những nghi thức riêng. Chiêng Vợ cất tiếng trước, sau đó chiêng Chồng mới hòa nhịp; các chiêng khác chỉ tham gia khi chiêng Tha đã ngân lên một, hai bài. Trình tự này phản ánh vị trí đặc biệt của chiêng Tha trong đời sống văn hóa truyền thống của cộng đồng.

Tiếng chiêng thường vang lên trong những dịp vui như đón khách quý, lễ phát rẫy, lễ tỉa lúa, mừng lúa mới hay mừng nhà rông mới, nhưng không sử dụng trong tang ma. Những bài chiêng gắn với việc giữ rẫy, đuổi chim, đón khách, ru con, mừng lúa mới... phản ánh sinh động nhịp sống lao động, sinh hoạt và tâm tư của người Brâu. Qua mỗi bài chiêng, kinh nghiệm sống, phong tục và quan niệm của cộng đồng được thể hiện bằng ngôn ngữ âm thanh riêng biệt.

Theo già làng A Dua, hiện làng Đăk Mế (tỉnh Quảng Ngãi) có 10 bộ chiêng Tha, trong đó hai bộ thuộc sở hữu tập thể và tám bộ thuộc sở hữu cá nhân; ngoài ra, làng còn có hai bộ chiêng Gong, mỗi bộ gồm 12 chiếc. Những con số ấy cho thấy cộng đồng vẫn lưu giữ được một số lượng nhạc cụ truyền thống đáng kể. Tuy nhiên, để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, điều quan trọng không chỉ là bảo quản những bộ chiêng mà còn phải duy trì người thực hành, những nghi thức liên quan và không gian diễn xướng vốn làm nên giá trị của di sản.

Trao truyền cho thế hệ mai sau

Được cha truyền dạy cách diễn tấu chiêng Tha từ năm 15 tuổi, già làng A Dua thấu hiểu giá trị của việc trao truyền di sản trong gia đình và cộng đồng. Theo ông, trước đây, hầu như thế hệ nào trong làng cũng có người biết đánh chiêng Tha. Hiện nay, số người sử dụng thành thạo loại nhạc cụ này không còn nhiều. Đây là điều khiến những người gắn bó với văn hóa truyền thống của người Brâu không khỏi trăn trở.

Thực tế cho thấy, một di sản văn hóa phi vật thể chỉ có thể được duy trì khi còn người nắm giữ tri thức, hiểu ý nghĩa và thực hành đúng những quy tắc truyền thống. Nếu lớp trẻ không tiếp tục học hỏi, tiếng chiêng có thể vẫn được lưu giữ trong những bộ sưu tập, nhưng không gian văn hóa làm nên sức sống của di sản sẽ dần thu hẹp. Nhận thức rõ điều đó, chính quyền xã Pờ Y đã triển khai các hoạt động bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó có người Brâu. Các hoạt động tập luyện cồng chiêng, múa xoang được duy trì, đồng thời phục vụ việc giới thiệu văn hóa truyền thống đến các đoàn khách tham quan.

Địa phương cũng phối hợp với Trung tâm học tập cộng đồng và Đoàn xã vận động 35 thanh, thiếu niên người Brâu trong độ tuổi từ 12 - 20 tham gia lớp truyền dạy cồng chiêng, múa xoang. Lớp học được tổ chức định kỳ hai lần mỗi tháng, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, thực hành và từng bước làm quen với di sản của dân tộc mình.

Tại nhà rông thôn Đăk Mế, nghệ nhân A Miu kiên trì hướng dẫn lớp trẻ cách diễn tấu cồng chiêng. Công việc của ông không chỉ dừng ở việc truyền dạy kỹ thuật mà còn giúp các em hiểu hơn về phong tục, tập quán và ý nghĩa văn hóa ẩn sau từng nhịp chiêng. Với nghệ nhân, mỗi người trẻ biết đánh chiêng, hiểu giá trị của chiêng cũng là thêm một người có khả năng tiếp nối mạch nguồn văn hóa cộng đồng.

Nghệ nhân A Miu cho biết, sự quan tâm của các cấp chính quyền trong những năm gần đây đã góp phần nâng cao ý thức bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của người Brâu. Ông mong muốn lớp trẻ không chỉ diễn tấu thành thạo những bài chiêng truyền thống mà còn có thể giới thiệu nét độc đáo của dân tộc mình thông qua các hoạt động giao lưu, du lịch cộng đồng. “Nhìn lũ trẻ diễn tấu thành thạo những bài chiêng quý, tôi tin tưởng tiếng chiêng Tha sẽ còn tiếp tục ngân vang trong tương lai”, nghệ nhân A Miu chia sẻ.

Bảo tồn từ cộng đồng

Theo ông Tống Văn Đồng, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Pờ Y (tỉnh Quảng Ngãi), chiêng Tha có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Brâu ở Đăk Mế. Vì vậy, công tác bảo tồn cần được triển khai đồng bộ, từ tuyên truyền nâng cao nhận thức của các gia đình về giá trị di sản, hạn chế tình trạng mua bán, thất truyền nhạc cụ, đến hỗ trợ kinh phí tổ chức hoạt động văn hóa, phục dựng lễ hội và mở các lớp truyền dạy cồng chiêng.

Cùng với đó, việc quan tâm, động viên nghệ nhân và bồi dưỡng đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở cũng có ý nghĩa thiết thực. Những người nắm giữ tri thức truyền thống cần được tạo điều kiện để tiếp tục thực hành, truyền dạy; các lớp học cần được duy trì thường xuyên, gắn với những dịp sinh hoạt văn hóa của cộng đồng để người trẻ có cơ hội vận dụng những gì đã học.

Bảo tồn chiêng Tha cũng cần đặt trong mối quan hệ với việc duy trì không gian văn hóa truyền thống. Những nghi lễ, lễ hội, sinh hoạt cộng đồng và hoạt động giao lưu là môi trường để tiếng chiêng được thực hành đúng ý nghĩa, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu rằng di sản không phải điều gì xa xôi, mà hiện diện trong đời sống, ký ức và bản sắc của chính dân tộc mình.

Việc gắn bảo tồn với du lịch cộng đồng có thể mở thêm cơ hội giới thiệu văn hóa Brâu đến du khách, song cần bảo đảm sự tôn trọng các quy tắc tín ngưỡng, phong tục và vai trò chủ thể của cộng đồng. Giá trị của chiêng Tha không chỉ nằm ở âm thanh độc đáo và khả năng thu hút người xem, đồng thời còn ở ý nghĩa văn hóa, tinh thần mà người Brâu đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, giữ tiếng chiêng Tha là công việc lâu dài, đòi hỏi sự chung tay của nghệ nhân, gia đình, cộng đồng và chính quyền địa phương. Khi những bộ chiêng được trân trọng, người biết đánh chiêng tiếp tục truyền dạy và lớp trẻ chủ động tiếp nhận di sản văn hóa, tiếng chiêng cổ sẽ vang lên trong những dịp lễ hội, đặc biệt còn tiếp tục hiện diện như một phần sống động trong đời sống văn hóa của người Brâu hôm nay và mai sau./.