Chương trình MTQG 417 là công cụ cụ thể hóa các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước về phát triển nông nghiệp, nông thôn, an sinh xã hội và công tác dân tộc (Ảnh minh họa)Từ khóa: Chương trình Mục tiêu quốc gia; Thể chế hóa; Nông nghiệp, nông thôn; An sinh xã hội; Công tác dân tộc; Phát triển bền vững.
1. Đặt vấn đề
Trong giai đoạn phát triển mới, Đảng ta nhất quán xác định nông nghiệp, nông dân, nông thôn; giảm nghèo bền vững; phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, vừa là nền tảng ổn định xã hội, vừa là trụ đỡ cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 257/2025/ QH15 ngày 11/12/2025 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình Mục tiêu quốc gia (MTQG) xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026-2035; Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/01/2026 phê duyệt Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ 2026-2030 (Chương trình MTQG 417) mở ra một giai đoạn mới trong tổ chức thực hiện các chính sách phát triển nông thôn, an sinh xã hội và công tác dân tộc. Chương trình MTQG 417 là công cụ cụ thể hóa các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước về phát triển nông nghiệp, nông thôn, an sinh xã hội và công tác dân tộc. Bài viết làm rõ cơ sở chính trị, cơ sở thực tiễn; phân tích những nội dung thể chế hóa các định hướng chiến lược thành mục tiêu, cơ chế và giải pháp tổ chức thực hiện; đánh giá ý nghĩa của Chương trình đối với việc thực hiện các mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn 2026-2030.
2. Cơ sở chính trị và lý luận xây dựng chương trình MTQG 417
Về phương diện chính trị, Đại hội XIII, Đại hội XIV đều nhấn mạnh yêu cầu phát triển nhanh gắn với phát triển bền vững, phát triển bao trùm, không để ai bị bỏ lại phía sau; xác định nông nghiệp, nông dân, nông thôn tiếp tục giữ vai trò chiến lược trong phát triển đất nước; giảm nghèo bền vững và phát triển toàn diện vùng đồng bào DTTS&MN là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Những định hướng này được cụ thể hóa trong nhiều nghị quyết chuyên đề của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư.
Ở góc độ nhà nước, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 257/2025/QH15 đã tạo cơ sở pháp lý trực tiếp để tổ chức Chương trình MTQG giai đoạn mới theo hướng tích hợp. Đây là bước phát triển quan trọng trong quá trình thể chế hóa chủ trương của Đảng thành chính sách công, tạo khuôn khổ thống nhất cho việc huy động, phân bổ và điều phối các nguồn lực đầu tư phát triển đối với những lĩnh vực có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Trên nền tảng kết quả của giai đoạn 2021-2025, vừa đáp ứng yêu cầu đổi mới phương thức tổ chức thực hiện trong điều kiện phát triển mới.
Về phương diện lý luận, Chương trình được xây dựng trên quan điểm phát triển tổng hợp, coi phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường, bảo tồn văn hóa và bảo đảm quốc phòng, an ninh là những thành tố có quan hệ hữu cơ, cần được triển khai đồng bộ trong cùng một khuôn khổ chính sách. Theo cách tiếp cận này, xây dựng nông thôn mới không chỉ hướng đến hoàn thiện kết cấu hạ tầng mà còn gắn với tái cơ cấu kinh tế nông thôn, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân; giảm nghèo không chỉ là hỗ trợ thu nhập mà phải tạo sinh kế bền vững và nâng cao năng lực phát triển của cộng đồng; phát triển vùng đồng bào DTTS&MN không chỉ là thu hẹp khoảng cách phát triển mà còn phát huy tiềm năng, lợi thế, bảo tồn bản sắc văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Chương trình MTQG 417 còn phản ánh sự thống nhất giữa tư duy phát triển và phương thức tổ chức thực hiện các chiến lược quốc gia; chuyển hóa các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước thành những mục tiêu, nhiệm vụ, cơ chế và giải pháp cụ thể, bảo đảm tính đồng bộ trong quá trình tổ chức thực hiện từ Trung ương đến địa phương, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển KT-XH của đất nước trong giai đoạn 2026-2030.
3. Chương trình MTQG 417- Công cụ cụ thể hóa các định hướng chiến lược của Đảng
(i) Thể chế hóa chiến lược phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn.
Nông nghiệp, nông dân và nông thôn luôn được Đảng xác định có ý nghĩa chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong các nghị quyết của Đảng, tư duy phát triển nông nghiệp, nông thôn đã chuyển từ mục tiêu bảo đảm an ninh lương thực sang phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh. Phát triển nông thôn hướng tới xây dựng không gian sống có chất lượng, phát huy bản sắc văn hóa, nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống của cư dân nông thôn.
Chương trình MTQG 417 đã chuyển hóa các định hướng chiến lược này thành hệ thống mục tiêu, tiêu chí và nhiệm vụ cụ thể, hướng đến phát triển toàn diện nông thôn trên cơ sở kết hợp giữa phát triển kết cấu hạ tầng, cơ cấu lại ngành nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới 6 giai đoạn 2026-2030 đã phân nhóm xã, phù hợp với điều kiện phát triển và đặc điểm vùng miền, thể hiện rõ quan điểm phát triển dựa trên đặc thù của từng địa bàn thay vì áp dụng một mô hình đồng nhất.
Chương trình đã mở rộng nội hàm sang phát triển kinh tế nông thôn bền vững. Các nội dung: phát triển sản phẩm OCOP, thúc đẩy kinh tế hợp tác, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, phát triển du lịch nông thôn, chuyển đổi số trong sản xuất và tiêu thụ nông sản, xây dựng chính quyền số ở cấp xã đều phản ánh sự cụ thể hóa các định hướng phát triển nông nghiệp hiện đại mà Đảng đề ra.
Thể chế hóa các định hướng chiến lược về nông nghiệp, nông dân và nông thôn trong Chương trình MTQG còn tạo sự thống nhất giữa mục tiêu phát triển ngành với quy hoạch phát triển quốc gia, quy hoạch vùng và quy hoạch địa phương nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư công, phát huy lợi thế so sánh của từng vùng, từng địa phương và hình thành không gian phát triển nông thôn có khả năng thích ứng tốt hơn trước các biến động của thị trường, biến đổi khí hậu và quá trình hội nhập quốc tế.
(ii) Thể chế hóa chiến lược bảo đảm an sinh xã hội và giảm nghèo bền vững
Các văn kiện Đại hội Đảng, Nghị quyết số 42-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội và nhiều văn bản khác đều thống nhất quan điểm chuyển mạnh từ hỗ trợ mang tính cứu trợ sang tạo cơ hội phát triển, nâng cao năng lực tự chủ của người dân và cộng đồng. Giảm nghèo không còn được nhìn nhận đơn thuần dưới góc độ thu nhập mà được tiếp cận theo chuẩn nghèo đa chiều, gắn với khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản về việc làm, giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch và thông tin.
Chương trình MTQG 417 đã cụ thể hóa quan điểm này thông qua các mục tiêu giảm nghèo, phát triển sinh kế, hạ tầng thiết yếu, đào tạo nghề, tạo việc làm và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nhằm tạo điều kiện để người nghèo chủ động vươn lên thoát nghèo bền vững.
Thông qua Chương trình MTQG, chiến lược bảo đảm an sinh xã hội của Đảng được cụ thể hóa thành một hệ thống chính sách phát triển bao trùm, trong đó mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm tỷ lệ hộ nghèo, hộ cận nghèo mà còn nâng cao năng lực phát triển của người dân, củng cố khả năng chống chịu trước các rủi ro KT-XH và tạo nền tảng để mọi người dân đều có cơ hội tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển.
(iii) Thể chế hóa chiến lược công tác dân tộc và phát triển vùng đồng bào DTTS&MN
Phát triển toàn diện vùng đồng bào DTTS&MN luôn được Đảng xác định là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược, nhằm vừa bảo đảm công bằng trong phát triển, vừa góp phần giữ vững ổn định chính trị, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và bảo vệ vững chắc chủ quyền quốc gia. Tinh thần đó được thể hiện nhất quán trong Kết luận số 65-KL/ TW của Bộ Chính trị, Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030 và nhiều nghị quyết phát triển vùng, với mục tiêu thu hẹp khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bào DTTS&MN với mặt bằng chung của cả nước.
Chương trình MTQG 417 đã thể chế hóa các định hướng chiến lược của Đảng thành hệ thống mục tiêu phát triển toàn diện đối với vùng đồng bào DTTS&MN. Ngoài ưu tiên đầu tư kết cấu hạ tầng, Chương trình còn thúc đẩy phát triển sản xuất, nâng cao chất lượng giáo dục, y tế, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đào tạo nguồn nhân lực, phát triển đội ngũ cán bộ là người DTTS, xây dựng hệ thống chính trị cơ sở và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Cách tiếp cận này phản ánh sự chuyển dịch từ mục tiêu hỗ trợ trước mắt sang tạo lập nền tảng phát triển bền vững cho toàn vùng.
Chương trình đặt vùng đồng bào DTTS&MN trong tổng thể quy hoạch phát triển quốc gia, quy hoạch vùng và liên kết phát triển, tạo điều kiện để khai thác tốt hơn tiềm năng, lợi thế của từng địa phương, thúc đẩy kết nối hạ tầng, phát triển chuỗi giá trị và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường của người dân. Đồng thời, việc phân định các xã theo trình độ phát triển và thiết kế cơ chế đầu tư phù hợp với từng nhóm địa bàn, góp phần nâng cao tính công bằng, hiệu quả và khả năng thích ứng của chính sách, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, bao trùm và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, các dân tộc.
(iv) Thể chế hóa các định hướng phát triển mới trong giai đoạn 2026-2030
Chương trình MTQG 417 còn thể hiện rõ sự cập nhật các yêu cầu phát triển mới của đất nước trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng và hội nhập quốc tế sâu rộng. Đây là điểm thể hiện tính kế thừa và phát triển của Chương trình so với các giai đoạn trước.
Các nội dung về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học và công nghệ, tăng trưởng xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế tuần hoàn, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân đã được tích hợp vào mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp của Chương trình, bảo đảm sự cụ thể hóa các nghị quyết chuyên đề của Bộ Chính trị và các chiến lược phát triển quốc gia.
Đáng chú ý, việc lồng ghép các mục tiêu phát triển xanh và chuyển đổi số không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn mở ra những động lực tăng trưởng mới cho khu vực nông thôn và vùng đồng bào DTTS&MN. Từ ứng dụng công nghệ số trong quản lý, sản xuất và tiêu thụ nông sản đến phát triển hạ tầng số, chính quyền số cấp xã, kinh tế số nông thôn và các mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu, Chương trình đã tạo khuôn khổ chính sách để các địa phương chủ động chuyển đổi phương thức phát triển theo hướng hiện đại và bền vững.
Có thể khẳng định Chương trình MTQG 417 đã mở rộng phạm vi tác động, từ giải quyết các vấn đề phát triển truyền thống sang kiến tạo các động lực tăng trưởng mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực nông thôn, giảm nghèo bền vững và thúc đẩy phát triển vùng đồng bào DTTS&MN.
4. Giá trị của Chương trình MTQG 417 dưới góc độ thực thi chính sách
Trước hết, Chương trình MTQG 417 đã khắc phục tình trạng giao thoa về đối tượng thụ hưởng, trùng lặp trong nội dung đầu tư và thiếu sự liên kết giữa các chính sách thông qua việc xây dựng hệ thống mục tiêu thống nhất, tạo cơ sở để các nhiệm vụ phát triển được triển khai đồng bộ, hạn chế phân tán nguồn lực và nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách.
Chương trình tạo điều kiện nâng cao hiệu quả huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực phát triển. Thay vì phân bổ ngân sách theo từng chương trình độc lập, việc tích hợp cho phép thực hiện lồng ghép nguồn vốn từ ngân sách trung ương, ngân sách địa phương và các nguồn lực hợp pháp khác trên cùng một địa bàn, cùng hướng tới các mục tiêu phát triển đã được xác định. Cơ chế này không chỉ giảm chi phí quản lý, hạn chế đầu tư dàn trải mà còn tăng khả năng ưu tiên nguồn lực cho những địa bàn đặc biệt khó khăn, những lĩnh vực có tính lan tỏa cao và các nhiệm vụ cấp bách. Thiết kế cơ chế huy động nguồn lực xã hội, nguồn vốn tín dụng và sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng dân cư cũng góp phần mở rộng dư địa đầu tư phát triển, giảm áp lực đối với ngân sách nhà nước.
Với phạm vi bao trùm nhiều lĩnh vực, Chương trình đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành trung ương và chính quyền địa phương trong quá trình xây dựng kế hoạch, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện và kiểm tra, giám sát. Cơ chế trong quản lý, tăng cường sự gắn kết giữa các lĩnh vực phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường và quốc phòng, an ninh.
Chương trình tạo động lực thúc đẩy phát triển bao trùm và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền. Việc ưu tiên nguồn lực cho các xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào DTTS&MN, khu vực biên giới, hải đảo và các địa bàn có điều kiện KT-XH khó khăn thể hiện rõ định hướng phát triển cân bằng, hài hòa và không để ai bị bỏ lại phía sau. Bên cạnh đầu tư kết cấu hạ tầng, Chương trình còn chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển sinh kế, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa, cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, tạo nền tảng để người dân chủ động tham gia vào quá trình phát triển và thụ hưởng thành quả phát triển một cách công bằng.
Dưới góc độ thực thi chính sách, Chương trình MTQG 417 là công cụ triển khai các mục tiêu phát triển của từng lĩnh vực, là cơ chế liên kết các chính sách phát triển thành một chỉnh thể thống nhất. Giá trị của Chương trình được thể hiện ở khả năng chuyển hóa các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước thành các nhiệm vụ, giải pháp và cơ chế thực hiện có tính khả thi, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và phát huy tốt hơn vai trò của các địa phương trong tổ chức thực hiện.
Việc triển khai Chương trình đồng thời là công cụ thực hiện các định hướng phát triển vùng theo các Nghị quyết của Trung ương; gắn kết tổ chức không gian phát triển nông thôn - đô thị - kinh tế vùng. Cụ thể: hỗ trợ chuyển đổi mô hình tăng trưởng và phát triển hạ tầng vùng Đồng bằng sông Hồng; thúc đẩy liên kết kinh tế biển, phát triển đô thị và công nghiệp vùng Đông Nam Bộ; phát triển sinh kế bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu vùng Đồng bằng sông Cửu Long; phát triển kinh tế xanh, bảo vệ rừng đầu nguồn, nâng cao đời sống đồng bào DTTS vùng Trung du và miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Qua đó, Chương trình trở thành cầu nối chính sách và công cụ điều phối phát triển nông thôn - giảm nghèo - phát triển KT XH vùng đồng bào DTTS&MN trong tổng thể quy hoạch quốc gia.
5. Kết luận
Chương trình MTQG 417 được xây dựng trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia và phát triển nhanh, bền vững trên cơ sở phát huy tối đa các nguồn lực trong nước. Chương trình đã chuyển hóa các định hướng chiến lược thành hệ thống mục tiêu, cơ chế, chính sách và giải pháp thực hiện có tính thống nhất, liên thông từ Trung ương đến địa phương. Đây là cơ sở quan trọng để thúc đẩy phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại; nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách an sinh xã hội và giảm nghèo bền vững; thu hẹp khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bào DTTS&MN với các vùng, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và giữ vững ổn định chính trị - xã hội.
Với ý nghĩa đó, Chương trình MTQG 417 là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước về phát triển nông nghiệp, nông thôn, an sinh xã hội và công tác dân tộc. Việc tổ chức thực hiện thành công Chương trình sẽ góp phần tạo chuyển biến căn bản trong phát triển khu vực nông thôn, nâng cao chất lượng đời sống của Nhân dân, bảo đảm phát triển hài hòa giữa các vùng, các dân tộc và tạo động lực thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển KT-XH của đất nước trong giai đoạn 2026-2030 và những năm tiếp theo .
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026), Báo cáo nghiên cứu khả thi Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế -xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ 2026-2030.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
