Dàn nhạc Ngũ Âm của đồng bào KhmerTheo các tài liệu nghiên cứu, nhạc Ngũ âm có ảnh hưởng từ cung đình và tôn giáo của Ấn Độ xa xưa, cùng với một số quốc gia trong khu vực Đông Nam Á. Nhạc cụ Ngũ âm là dàn nhạc truyền thống tiêu biểu của người Khmer Nam Bộ, có âm lượng lớn và thường được dùng trong các nghi lễ quan trọng tại các chùa Khmer và trong các ngày lễ hội cổ truyền. Nhạc Ngũ âm được thiết kế đẹp và tinh xảo, mỗi nhạc khí được định âm một cách chính xác, bảo đảm các yếu tố hòa âm cho cả dàn. Đây là loại hình nhạc cụ đa dạng, được kết cấu thành nhiều dàn nhạc khác nhau và tùy theo từng buổi lễ mà lựa chọn sử dụng dàn nhạc Pin hay nhạc Peat. Nhạc Pin vốn là dàn nhạc cổ xưa, được ra đời từ thời đại Noko Knum của vương quốc Phù Nam, mang đậm dấu ấn văn hóa Ấn Độ và được du nhập theo tôn giáo Bàlamôn. Sau này, có sự kết hợp thêm nhạc cụ của người Khmer có sẵn và dàn nhạc krong-sko-trom min có từ thời trung đại. Hai loại nhạc gồm Pin và krong-sko-trom min được nhập chung với nhau thành một dàn nhạc Pin-peat.
Bộ Ngũ âm có 5 loại chất liệu tạo thành âm thanh của dàn nhạc là đồng, sắt, gỗ, da và hơi được thể hiện từ 7 đến 9 loại nhạc khí khác nhau như đàn thuyền (Rô Niếtek, Rô Niết Thung), bộ trống (Kha so Som phô, Sakho Thôm), đàn cò và bộ trống Sa dăm, bộ cồng lớn và nhỏ (Pét Kuong Thôn, Ro Niết Đek), đàn Tà Khê, đàn Khưm, kèn Srô Lây Tôck (kèn nhỏ) và Srô Lây Thung (khèn lớn). Trong đó, Rô Niếtek là nhạc cụ chủ đạo, có vai trò dồn bè. Dàn nhạc ngũ âm có thể thiếu một vài nhạc cụ nhưng không thể thiếu cặp đàn Rôneat-ek, Rô-neat-thung, Cuông-tuôch, Cuông-thôm và cặp trống lớn thì mới hội đủ điều kiện diễn tấu. Nhạc ngũ âm có 60 bài nên để nắm thuần thục phải học 3 năm. Chính vì dàn nhạc được sử dụng trong những dịp lễ Tết quan trọng nên có những quy định chặt chẽ về việc sử dụng trong những hoạt động tín ngưỡng cụ thể. Theo quy định cổ truyền, dàn nhạc Ngũ âm, chỉ được sử dụng trong các ngày đại lễ tại chùa như: lễ Cầu phước, lễ Dâng bông… và ngày Tết như: Sene Dolta, Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok, lễ Dâng y hoặc sử dụng trong đám tang.
Các nhạc cụ trong dàn nhạc Ngũ âm đều được chế tác tinh xảoTheo những người đam mê và tìm hiểu về dàn nhạc Ngũ âm, đây là dàn nhạc được thiết kế đẹp và tinh xảo. Khi biểu diễn, người chơi nhạc thường tách ra từng nhạc cụ để độc tấu, nhằm khai thác tối đa sự độc đáo trong âm thanh cũng như khả năng biểu diễn của từng nhạc cụ. Với tình yêu nghệ thuật và hơn 32 năm theo nghề tại Đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Trăng (cũ) nay là thành phố Cần Thơ, nghệ nhân Lâm Minh Cường gắn bó với công tác giảng dạy và biểu diễn nhạc cụ truyền thống Khmer. Nghệ nhân đã truyền dậy cho bao thế hệ trẻ tại các điểm chùa, trường học, phum sóc… Nghệ nhân Lâm Minh Cường chia sẻ “Dàn nhạc Ngũ âm là linh hồn văn hóa vô giá của người Khmer Nam Bộ. Mỗi nhạc cụ được chế tác tinh xảo, tỷ mỉ, thấu hiểu để định âm chuẩn xác. Hơn 30 năm gắn bó, tôi luôn tâm niệm việc giữ gìn từng thanh âm nguyên bản không chỉ để tiếp nối truyền thống, mà còn trao truyền tình yêu, niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ, để tiếng nhạc ngũ âm mãi ngân vang giữa đời thường”.
Dàn nhạc Ngũ âm là mạch nguồn bất tận và là linh hồn văn hóa của người Khmer Nam Bộ. Thông qua giai điệu hòa tấu trầm bổng, nhạc Ngũ âm tựa như tiếng lòng thiêng liêng, kết nối con người với thế giới tâm linh. Âm thanh này vang vọng tự hào trong mọi khoảnh khắc trọng đại. Dàn nhạc không chỉ để biểu diễn, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, thể hiện khát vọng ngàn đời về một cuộc sống bình yên, no ấm và hạnh phúc
Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Cần Thơ Lê Minh Tuấn cho biết: “Hiện nay, chính quyền và các ngành chức năng của thành phố luôn rất quan tâm đến nhạc Ngũ âm và múa dân gian của đồng bào Khmer tại địa phương. Nhằm bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số trên địa bàn thành phố; giới thiệu, quảng bá về tiềm năng, thế mạnh phát triển văn hóa, thể thao, du lịch và các giá trị di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số thành phố Cần Thơ trong công cuộc đổi mới, hội nhập”.
Dàn nhạc Ngũ âm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào năm 2019 và giữ vai trò rất quan trọng trong đời sống sinh hoạt tôn giáo, đồng thời là sự kết nối cộng đồng bền chặt. Mỗi âm thanh cất liên chính là tiếng lòng của khát vọng về cuộc sống an lành, khỏe mạnh, ấm no và hạnh phúc. Từ sự quan tâm của Nhà nước, cùng với sự trân quý của cộng đồng, dàn nhạc Ngũ âm ngày càng trở nên sống động và dần khẳng định những giá trị cao đẹp của một loại hình di sản văn hóa đặc biệt ở miền Tây Nam Bộ.
