Điều gì khiến lời nói của già làng, Người có uy tín có sức nặng?

Niềm tin được bồi đắp từ những việc làm cụ thể

Ở buôn Trấp, xã Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk, ông Ae Pal là nông dân làm ăn khá giả nhờ cà phê và lúa nước. Trong những thứ gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ, ông trân trọng chiếc ché do ông nội để lại. Theo lời kể của ông, ngày trước, ông nội từng băng rừng, lội suối đến Phú Yên mua chiếc ché với số tiền tương đương giá trị một con heo. Sau này, một người bạn của cha ông cũng để lại chiếc ché cho gia đình.

Khi quyết định trao tặng chiếc ché cho Bảo tàng Buôn Trấp, ông Ae Pal đến mộ người đã khuất, giải thích việc mình sắp làm. Với ông, chiếc ché không chỉ là vật dụng mà còn lưu giữ ký ức gia đình và tình nghĩa của những người đi trước. Sau khi ông hiến tặng, một số người dân khác cũng bắt đầu nghĩ đến việc trao lại những hiện vật đang lưu giữ trong nhà.

Bảo tàng Buôn Trấp nằm trong Khu du lịch sinh thái Hồ Sen, do Công ty Đại Hùng quản lý, hiện đang trong quá trình hoàn thiện và tiếp nhận hiện vật. Khoảng 300 hiện vật đã được sưu tầm, hầu hết được số hóa bằng mã QR, giúp lưu giữ thông tin và thuận tiện tra cứu. Nhưng đằng sau mỗi hiện vật còn là câu chuyện về những người đã làm ra, sử dụng và gìn giữ nó.

Trong số đó có nghề đan chiếu và làm gốm của bà A Tul Pa, 80 tuổi ở buôn Trấp, xã Krông Ana. Khi bảo tàng tìm kiếm sản phẩm truyền thống, bà cùng gia đình bắt tay làm lại những chiếc chiếu từng gắn bó với đời sống người Ê Đề Bih (nhóm địa phương dân tộc Ê Đê). Bà cũng hướng dẫn con gái Mi Pa và con rể Ma Pa phục hồi nghề làm gốm đã gần như vắng bóng trong đời sống địa phương suốt nhiều thập niên.

Ngày xưa, khi làm gốm, người dân phải tìm loại đất sét sẫm màu, mịn ở ven sông, ruộng đồng. Nay, môi trường thay đổi khiến nguồn đất không còn tốt như trước. Những chiếc nồi, vật đựng nước hay dụng cụ cất giữ hạt giống từng quen thuộc trong mỗi gia đình nay đã ít gặp. Với nghề đan chiếu, cỏ lác được cắt, phơi sơ rồi đưa lên khung gỗ giản đơn. Một người luồn sợi, người kia dập khuôn; hai mép chiếu được bện thành đường viền trông như con rết trăm chân. Khi người cao tuổi truyền nghề cho con cháu, điều được giữ lại không chỉ là sản phẩm mà còn là tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ.

Văn hóa người Ê Đê Bih còn được gìn giữ qua tiếng chiêng. Theo Tiến sĩ Lương Thanh Sơn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Đắk Lắk, đội chiêng nữ ở buôn Trấp là đội chiêng nữ duy nhất trong các tộc người Tây Nguyên. Nghệ nhân Ưu tú H’Ăng Niê cho biết, theo quan niệm của người Bih, chỉ phụ nữ đánh chiêng mới được thần linh chứng giám. Tiếng chiêng vì thế không chỉ là âm nhạc mà còn gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng.

Những nghề truyền thống và tiếng chiêng cần người thực hành, truyền dạy; còn trong các việc chung của buôn làng, người dân cần những người đủ hiểu biết và được tin cậy để cùng tháo gỡ khó khăn. Vai trò ấy thể hiện rõ qua cách già làng Ae Nheo ở buôn Trấp vận động bà con giữ nhà sàn truyền thống. Ngôi nhà của ông đã sử dụng vật liệu hiện đại như mái tôn, cầu thang xi măng nhưng vẫn giữ dáng nhà sàn. Với ông, giữ gìn truyền thống không có nghĩa là khước từ mọi thay đổi, mà là tìm cách thích ứng để không đánh mất nét riêng của buôn làng.

Trưởng buôn Đỗ Miền cho biết, mỗi khi buôn làng có việc khó, người dân thường tìm đến già làng Ae Nheo để hỏi ý kiến. Khi địa phương mở rộng đường, một số hộ chưa đồng thuận vì phải hiến một phần sân hoặc chặt bỏ cây cổ thụ trước nhà. Già làng Ae Nheo kiên trì đến từng nhà giải thích, vận động nhiều ngày, cuối cùng cũng được các hộ dân đồng ý.

Ông cũng phối hợp với công an khu vực giải quyết những vụ việc phát sinh trong cộng đồng. Có trường hợp hai trẻ lấy đồ của cha mẹ đem bán để chơi điện tử, vô tình tiếp tay cho người phạm pháp. Ông vận dụng luật tục để giáo dục, nhắc nhở gia đình và cộng đồng. Theo luật tục của bà con, hành vi trộm cắp vặt có thể bị xử phạt rất nặng; cha mẹ phải chịu khoản phạt tương đương một con heo. Việc vận dụng luật tục nhằm giáo dục trong cộng đồng, không thay thế việc xử lý theo pháp luật.

Ở buôn Măp, xã Cư M’gar, già làng Ma Xih dành nhiều tâm sức cho việc gìn giữ luật tục và bảo vệ rừng. Am hiểu lịch sử, phong tục, ông thường nhắc bà con không chặt cây lớn, không săn bắt thú rừng. Nếu cần lấy gỗ cho việc hệ trọng, người dân phải xin phép và thực hiện theo phong tục.

Khu rừng Cư H’Lâm gần đầu buôn gắn với những huyền thoại về tình yêu và những điều kiêng kỵ của cộng đồng. Qua lời kể của già Ma Xih, lịch sử địa phương gắn với địa danh, cây rừng và ký ức người dân. Ông Nguyễn Đình Trọng, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Cư M’gar cho rằng, những hiểu biết của già Ma Xih về lịch sử, văn hóa địa phương cũng giúp cán bộ hiểu hơn đời sống cộng đồng khi giải quyết công việc ở cơ sở.

Từ già làng Ae Nheo đến già làng Ma Xih, sức nặng của lời nói không đến từ danh hiệu mà từ sự am hiểu phong tục, cách sống và quá trình gắn bó với buôn làng. Người dân lắng nghe bởi họ biết những người ấy không chỉ nói điều phải, mà còn cùng cộng đồng giải quyết việc khó, giữ nếp sống tốt đẹp và bảo vệ những giá trị chung.

Điều đó không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập tục cũ. Già làng, Người có uy tín còn giúp cộng đồng nhận ra điều gì cần gìn giữ, điều gì không còn phù hợp và nên thay đổi. Đó là sự cân nhắc đòi hỏi hiểu biết, bản lĩnh và niềm tin của bà con. Trong quá trình ấy, họ vừa là người lưu giữ tri thức truyền thống, vừa là cầu nối để những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến gần hơn với đời sống đồng bào.

Già làng, Người có uy tín - điểm tựa của buôn làng

Những câu chuyện ở buôn Trấp, buôn Măp và Cư M’gar cho thấy, bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại hiện vật, phục hồi một nghề truyền thống hay duy trì tiếng chiêng. Điều quan trọng hơn là giữ được những người hiểu di sản, có khả năng truyền dạy và tạo sự đồng thuận trong cộng đồng. Trong công việc ấy, già làng, Người có uy tín giữ vai trò đặc biệt bởi họ có vốn hiểu biết về phong tục, tập quán, có tiếng nói được bà con tin tưởng và có điều kiện trực tiếp vận động người dân từ những việc gần gũi nhất.

Thực tế cho thấy, một lời khuyên của người có uy tín đôi khi có sức thuyết phục hơn những lời giải thích dài dòng, bởi đằng sau lời nói là cả quá trình sống gương mẫu, chia sẻ khó khăn và đồng hành cùng cộng đồng. Khi người dân chưa đồng thuận trong việc hiến đất mở đường, khi mâu thuẫn phát sinh trong gia đình, dòng họ, hay khi cần vận động bà con bảo vệ rừng, gìn giữ phong tục tốt đẹp, họ có thể tìm đến già làng, Người có uy tín để lắng nghe, trao đổi và cùng tìm hướng giải quyết.

Vai trò ấy càng có ý nghĩa trong bối cảnh đời sống kinh tế, xã hội thay đổi nhanh chóng, thông tin trên không gian mạng ngày càng đa dạng, các thế hệ có sự khác biệt về nhận thức và cách tiếp cận văn hóa. Già làng, Người có uy tín không chỉ tuyên truyền, vận động đồng bào chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, mà còn góp phần giải thích những vấn đề mới bằng ngôn ngữ gần gũi, phù hợp với phong tục và điều kiện thực tế của từng buôn làng. Đồng thời, họ phản ánh tâm tư, nguyện vọng chính đáng của người dân đến cấp ủy, chính quyền, góp phần tháo gỡ những vướng mắc ngay từ cơ sở.

Theo số liệu được công bố tại Hội nghị gặp mặt, biểu dương già làng, Người có uy tín tiêu biểu năm 2026 tổ chức ngày 24/9, tỉnh Đắk Lắk hiện có 1.069 Người có uy tín thuộc 18 dân tộc, trong đó có 209 già làng, 150 trưởng thôn và 48 bí thư chi bộ. Đây là lực lượng quan trọng trong công tác tuyên truyền, vận động đồng bào, hòa giải mâu thuẫn, giữ gìn an ninh, trật tự, bảo tồn bản sắc văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Từ những con số ấy có thể thấy, sức mạnh của đội ngũ già làng, Người có uy tín không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở sự hiện diện sâu sát trong đời sống cộng đồng. Mỗi người, bằng uy tín và cách làm riêng, có thể góp phần vận động bà con phát triển sản xuất, thực hiện các phong trào ở địa phương, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, gìn giữ tiếng nói, trang phục, lễ hội và nghề truyền thống. Họ cũng là những người góp phần ngăn ngừa mâu thuẫn nhỏ trở thành vụ việc phức tạp, tăng cường sự gắn kết giữa các gia đình, dòng họ và giữa người dân với chính quyền.

Chính sách mới tiếp thêm động lực phát huy vai trò Người có uy tín

Để đội ngũ già làng, Người có uy tín tiếp tục phát huy vai trò trong đời sống cộng đồng, Nghị định số 307/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định về lựa chọn, công nhận và chính sách đối với Người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số, có hiệu lực từ ngày 20/9/2026, đã tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc chăm lo, động viên và phát huy vai trò của lực lượng này.

Theo đó, Người có uy tín được tập huấn, bồi dưỡng hằng năm về chủ trương, chính sách, pháp luật; kiến thức về phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa, công tác dân tộc; kỹ năng tuyên truyền, vận động, hòa giải và khai thác, sử dụng thông tin trên Internet, mạng xã hội. Chính sách thăm hỏi, hỗ trợ khi ốm đau, gặp khó khăn đột xuất; biểu dương, khen thưởng những cá nhân có thành tích cũng được quy định cụ thể. Đáng chú ý, Nghị định quy định việc cấp miễn phí ấn phẩm báo chí của cơ quan báo chí Trung ương và địa phương cho Người có uy tín, góp phần giúp họ cập nhật thông tin, nâng cao kiến thức và phục vụ công tác vận động quần chúng.

Những chính sách mới không chỉ thể hiện sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với Người có uy tín mà còn tạo điều kiện để họ phát huy tốt hơn vai trò là cầu nối giữa cấp ủy, chính quyền với đồng bào. Khi được trang bị kiến thức, cung cấp thông tin kịp thời và động viên thiết thực, già làng, Người có uy tín sẽ có thêm điều kiện tham gia giải quyết những vấn đề nảy sinh từ cơ sở, vận động bà con phát triển sản xuất, giữ gìn an ninh, trật tự, bảo vệ rừng và trao truyền những giá trị văn hóa tốt đẹp. Đây cũng là cơ sở để kinh nghiệm, vốn sống và sự am hiểu cộng đồng của họ tiếp tục được phát huy trong bối cảnh Tây Nguyên đang chuyển mình mạnh mẽ.