Nguyên liệu tạo màu của món xôi ngũ sắcVới người Tày, Nùng, mâm cỗ truyền thống gồm nhiều món ăn đặc trưng nhưng không thể thiếu “khẩu nua đăm đeng”. Ngoài hai màu chủ đạo là đỏ và đen, người Tày, Nùng còn làm thêm nhiều màu khác, tạo thành món xôi ngũ sắc, thể hiện quan niệm về sự hài hòa âm dương, trời đất và sự sinh sôi của vạn vật.
Để làm món "khẩu nua đăm đeng" người Tày, Nùng chọn loại gạo nếp nương hạt tròn, mẩy, cho vị dẻo ngọt tự nhiên. Gạo được vo sạch, chia thành nhiều phần để nhuộm màu, mỗi phần tương ứng với một gam màu tượng trưng cho ngũ hành. Điểm đặc biệt của món xôi này là các màu sắc được tạo hoàn toàn từ nguyên liệu thiên nhiên. Lá "khẩu cắm" (lá cẩm) cho màu tím hoặc đỏ thẫm; nghệ tươi hoặc quả dành dành tạo màu vàng rực; lá gừng rừng hay hoa đậu biếc cho sắc xanh; còn màu đen thường được làm từ tro của thân cây núc nác hoặc lá rừng đặc biệt. Tất cả đều là sản vật núi rừng, vừa an toàn, vừa mang hương vị mộc mạc, thuần khiết.
Quá trình định hình mâm xôi ngũ sắc gợi liên tưởng người Tày, Nùng đang vẽ nên bức tranh đa sắc từ những sản vật của núi rừngSau khi ngâm gạo trong nước màu qua một đêm để hạt nếp thấm đều, người ta đồ xôi từng phần riêng biệt để giữ màu nguyên vẹn. Khi xôi chín, các phần được trộn nhẹ hoặc xếp xen kẽ thành lớp, tạo nên đĩa xôi rực rỡ như bức tranh đa sắc của núi rừng. Mỗi hạt nếp dẻo thơm quyện hương lá rừng, vừa ngon miệng, vừa thể hiện sự tinh tế trong ẩm thực truyền thống của đồng bào. Mỗi màu sắc lại mang một ý nghĩa riêng: màu đen, tím tượng trưng cho đất đai trù phú; màu vàng thể hiện ước vọng no ấm, phồn vinh; màu đỏ gợi khát vọng và may mắn; màu xanh là biểu tượng của trời cao, cây lá; còn màu trắng thể hiện tình yêu trong sáng, thủy chung. Ẩn trong những gam màu ấy là triết lý ngũ hành của người Tày, Nùng: trắng - kim, xanh - mộc, đen - thủy, đỏ - hỏa, vàng - thổ, biểu trưng cho sự hòa hợp giữa Trời - Đất - Người và ước vọng về cuộc sống an lành, sung túc.
Xôi ngũ sắc là biểu tượng của ngũ hành: Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - ThổMón "khẩu nua đăm đeng" luôn được đặt trang trọng trên mâm cúng Tổ tiên trong các dịp lễ tết, thể hiện lòng tri ân nguồn cội, sự gắn kết cộng đồng và trở thành biểu tượng đặc trưng của bản sắc văn hóa vùng cao.
Ngày nay, "khẩu nua đăm đeng" không chỉ gắn bó với đời sống tộc người mà còn được du lịch hóa và quảng bá rộng rãi như một “mỹ vị núi rừng” độc đáo, mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc. Món xôi rực rỡ sắc màu ấy đang trở thành điểm nhấn hấp dẫn trong các chương trình trải nghiệm ẩm thực và lễ hội văn hóa vùng cao, góp phần tôn vinh, lan tỏa giá trị truyền thống của đồng bào Tày, Nùng đến với du khách trong và ngoài nước.
Từ món ăn dân dã nơi bản làng yên bình, "khẩu nua đăm đeng" đang trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực đặc sắc, góp phần quảng bá hình ảnh vùng cao tới du khách bốn phương. Hương sắc của món xôi ngũ sắc như lời mời gọi ấm nồng, đưa du khách tìm về với bản làng và hồn quê hương mộc mạc.
