Đổi mới chính sách đối với người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận từ góc độ quản trị phát triển

1. Đặt vấn đề

Đánh giá cao vai trò của người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành một số chính sách hỗ trợ vật chất, tinh thần nhằm động viên, bồi dưỡng, phát huy vai trò của họ.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số, biến đổi cơ cấu xã hội ở vùng đồng bào DTTS, thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chuyển từ tư duy quản lý sang quản trị phát triển đang làm thay đổi cả phương thức quản trị lẫn vai trò của các chủ thể xã hội ở cơ sở. Người có uy tín với vốn xã hội được tích lũy từ niềm tin cộng đồng, khả năng điều hòa các mối quan hệ xã hội, khả năng huy động sự tham gia của người dân và tạo dựng sự đồng thuận trong cộng đồng trực tiếp tham gia vào quá trình tổ chức thực thi và nâng cao hiệu quả nhiều chính sách công ở cơ sở. Họ đang thể hiện vai trò là một chủ thể đồng kiến tạo quản trị cộng đồng cùng Nhà nước. Từ góc độ đó, chính sách đối với người có uy tín cần được tiếp cận như một chính sách nhằm phát triển nguồn lực xã hội, đầu tư cho vốn xã hội và năng lực quản trị cộng đồng, thay vì chỉ dừng lại ở việc bảo đảm các chế độ hỗ trợ về vật chất, tinh thần.

2. Một số kết quả thực hiện chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số

Qua các giai đoạn, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nhiều Quyết định về tiêu chí lựa chọn và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số. Nổi bật là Quyết định số 18/2011/QĐ-TTg về chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số; Quyết định số 56/2013/QĐ-TTg về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 18/2011/QĐ-TTg; Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg về tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số; Quyết định số 28/2023/QĐ-TTg sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg. Trong các Quyết định này, các chính sách được thiết kế tương đối toàn diện, bao quát nhiều phương diện, từ bồi dưỡng, cung cấp thông tin, đến hỗ trợ vật chất, thăm hỏi, động viên tinh thần với người có uy tín. Điều này cho thấy Đảng, Nhà nước không chỉ xem người có uy tín là những cá nhân có ảnh hưởng trong cộng đồng mà còn là lực lượng xã hội quan trọng, góp phần đưa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước vào thực tiễn cuộc sống.

Điểm nổi bật trong chính sách đối với người có uy tín là đã chú trọng nâng cao năng lực thông qua việc cung cấp thông tin, tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kiến thức và tạo điều kiện để người có uy tín được đi tham quan, học tập kinh nghiệm. Đây không chỉ là các hoạt động mang tính hỗ trợ đơn thuần mà còn là quá trình đầu tư của Nhà nước nhằm nâng cao năng lực tham gia quản trị cộng đồng của lực lượng này.

Theo chính sách này, định kỳ hoặc đột xuất, người có uy tín được phổ biến, cung cấp thông tin mới về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; tình hình, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh trật tự và kết quả thực hiện các chương trình, dự án, chính sách dân tộc đang thực hiện ở địa phương. Họ được cấp không thu tiền một ấn phẩm báo của cơ quan ngôn luận thuộc cơ quan quản lý nhà nước hoạt động trong lĩnh vực dân tộc và công tác dân tộc, một ấn phẩm báo của địa phương hoặc hình thức cung cấp thông tin khác do địa phương lựa chọn. Hằng năm, người có uy tín được tập huấn, bồi dưỡng, cung cấp thông tin theo hình thức phù hợp do địa phương quyết định về pháp luật, quốc phòng, an ninh; thông tin, kiến thức cơ bản về công tác dân tộc và chính sách dân tộc; kiến thức, kỹ năng khai thác, sử dụng, xử lý thông tin trên Internet, mạng xã hội và các kỹ năng hòa giải, tuyên truyền, vận động quần chúng.

Thực hiện nội dung chính sách này, giai đoạn 2021-2025, các địa phương đã tổ chức 1.423 hội nghị phổ biến, cung cấp thông tin cho 89.900 lượt người có uy tín; tổ chức 984 lớp tập huấn, bồi dưỡng kiến thức cho khoảng 58.496 lượt người có uy tín; tổ chức 54 cuộc tham quan, giao lưu học tập kinh nghiệm ở trong huyện cho 1.659 lượt người có uy tín; tổ chức 298 cuộc tham quan, giao lưu học tập kinh nghiệm trong tỉnh cho 12.811 lượt người có uy tín; 348 cuộc thăm Thủ đô Hà Nội và các tỉnh khác cho 12.069 lượt người có uy tín; cấp hàng triệu ấn phẩm báo chí các loại; tổ chức 2.841 cuộc cung cấp thông tin khác (như: cấp bản tin hoặc các tài liệu, thông tin) cho 17.508 lượt người có uy có uy tín…

Thông qua các chương trình tập huấn, bồi dưỡng, người có uy tín đã nâng cao nhận thức về các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; tình hình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; kiến thức pháp luật trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; kỹ năng tuyên truyền, vận động quần chúng... Đồng thời, nhờ được cung cấp báo, tạp chí và các tài liệu tuyên truyền, họ đã mở rộng khả năng tiếp cận thông tin chính thống, vừa nâng cao nhận thức vừa chủ động trong định hướng dư luận xã hội tại cộng đồng.

Dưới góc độ quản trị phát triển, nội dung chính sách này đã từng bước tạo lập nền tảng tri thức, kiến thức pháp luật để người có uy tín làm tốt hơn vai trò kết nối giữa cấp ủy, chính quyền với đồng bào DTTS. Hiệu quả hoạt động của họ không còn dừng lại ở việc phổ biến, tuyên truyền vận động thực hiện chính sách mà được đánh giá bằng sự đồng thuận về tư tưởng và thống nhất trong hành động của đồng bào tham gia vào các phong trào phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Bên cạnh được cung cấp thông tin, người có uy tín còn được hưởng các chính sách thăm hỏi, tặng quà nhân dịp Tết Nguyên đán, tết hoặc lễ hội truyền thống của các DTTS do địa phương lựa chọn; được thăm hỏi khi bản thân ốm đau, nằm viện, khi thân nhân (bố, mẹ, vợ, chồng, con) qua đời; được hỗ trợ khi gặp khó khăn đột xuất do sự cố, thiên tai, hỏa hoạn được chính quyền cấp xã nơi cư trú xác nhận. Họ cũng được hưởng chính sách biểu dương, khen thưởng, tôn vinh khi có thành tích xuất sắc trong lao động sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, giữ gìn bản sắc văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc theo quy định của Luật Thi đua, khen thưởng và các văn bản hướng dẫn hiện hành về thi đua, khen thưởng; được tham dự các hội nghị biểu dương, tôn vinh, khen thưởng các cấp nếu đáp ứng tiêu chuẩn. Khi tham gia đoàn đi làm việc, giao lưu, gặp mặt, tọa đàm, học hỏi kinh nghiệm tại các cơ quan của Đảng, Quốc hội, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, cơ quan công tác dân tộc ở Trung ương và cấp tỉnh, họ được đón tiếp, hỗ trợ theo quy định…

Thực hiện chính sách này, giai đoạn 2021-2025, các cấp, các ngành đã tổ chức 3.631 cuộc thăm hỏi, tặng quà cho 149.796 lượt người có uy tín nhân dịp Tết Nguyên đán; 1.648 cuộc với 29.943 lượt người có uy tín nhân dịp tết của các DTTS; 10.359 cuộc thăm hỏi, hỗ trợ cho 13.704 lượt người có uy tín ốm đau; 2.315 cuộc thăm hỏi, trợ cấp cho 5.860 trường hợp gia đình người có uy tín gặp khó khăn; 3.104 cuộc thăm viếng 3.486 trường hợp người có uy tín và thân nhân qua đời; 433 cuộc thăm hỏi, hỗ trợ khác cho 6.138 lượt người có uy tín… Tổ chức 223 hội nghị biểu dương với 20.083 lượt người có uy tín tham dự, khen thưởng 7.487 người có uy tín với các hình thức và mức độ khen thưởng khác nhau. Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã tổ chức tiếp đón khoảng 300 đoàn đại biểu người có uy tín của các tỉnh, thành phố với tổng số hơn 8.000 người có uy tín thăm Thủ đô Hà Nội và làm việc với Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Tổng kinh phí thực hiện các chính sách đối với người có uy tín trong giai đoạn 2021-2025 là trên 500 tỷ đồng. 

Bên cạnh chính sách chung của Trung ương, một số địa phương: Bình Phước, Cần Thơ, Sóc Trăng, Trà Vinh, Đồng Nai, Phú Yên, Quảng Ngãi (cũ) đã ban hành chính sách riêng như hỗ trợ kinh phí hàng tháng, mua bảo hiểm y tế đối với người có uy tín không được hưởng theo quy định của Luật Bảo hiểm y tế… Thành phố Hà Nội hỗ trợ hàng tháng cho người có uy tín trong đồng bào DTTS 50% mức lương cơ sở/người/tháng đã tạo điều kiện và động viên người có uy tín phát huy vai trò, thực hiện tốt hơn nhiệm vụ, trách nhiệm được giao…

Thực tiễn triển khai trong nhiều năm qua cho thấy các chính sách đối với người có uy tín đã mang lại những kết quả tích cực. Họ được động viên, ghi nhận kịp thời nên có động lực để phấn đấu nhằm khẳng định vai trò của mình trong công tác tuyên truyền, vận động đồng bào chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; tham gia phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

3. Những vấn đề đặt ra trong quá trình thực hiện chính sách đối với người có uy tín và yêu cầu đổi mới trong giai đoạn mới

Trong quản trị phát triển, năng lực của người có uy tín trong đồng bào DTTS không chỉ được đo bằng khả năng tiếp nhận và truyền tải thông tin mà còn được thể hiện ở năng lực tổ chức cộng đồng, điều hòa các mối quan hệ xã hội, xử lý xung đột, huy động sự tham gia của người dân vào giải quyết các vấn đề phát triển kinh tế-xã hội... Hiện nay, trình độ dân trí của đồng bào DTTS không ngừng được nâng lên, đời sống kinh tế - xã hội ngày càng tiến bộ, cộng với quá trình chuyển đổi số diễn ra nhanh, mạnh mẽ và nhu cầu tham gia quản lý, phát triển cộng đồng của người dân ngày càng cao thì kỳ vọng của Nhà nước và cộng đồng đối với người có uy tín cũng tăng lên tương ứng. Sự kỳ vọng với người có uy tín sẽ không chỉ dừng ở việc am hiểu chủ trương, chính sách phục vụ công tác tuyên truyền, vận động mà đòi hỏi họ còn phải có tư duy quản trị, kỹ năng truyền thông, năng lực kết nối cộng đồng, khả năng xử lý hiệu quả các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn… để trở thành chủ thể dẫn dắt cộng đồng, tạo lập sự đồng thuận xã hội và tham gia đồng kiến tạo quản trị cùng Nhà nước ở địa phương. Muốn vậy, họ cần được trang bị thêm nhiều kiến thức và kỹ năng để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.

Tuy nhiên, hiện nay, các chương trình bồi dưỡng, tập huấn cho người có uy tín mới chủ yếu tập trung vào phổ biến chủ trương, chính sách, cập nhật kiến thức chung mà chưa chuyên sâu về kỹ năng lãnh đạo cộng đồng, đối thoại, hòa giải, xử lý khủng hoảng truyền thông, chuyển đổi số… Điều này có thể dẫn đến khoảng cách nhất định giữa yêu cầu thực tiễn và năng lực được trang bị với người có uy tín.

Trong xu hướng các vấn đề kinh tế - xã hội cần giải quyết ngày càng đa dạng, nhiều chính sách phát triển muốn thực thi hiệu quả cần có sự đồng thuận cao của cộng đồng, đặt ra yêu cầu người có uy tín không chỉ cần hiểu chủ trương, đường lối, chính sách mà còn phải có đủ năng lực để tập hợp người dân, giải thích những vấn đề mới, định hướng dư luận, xử lý những tình huống phát sinh ngay từ cơ sở. Đây là yêu cầu mà chính sách cung cấp thông tin cho người có uy tín hiện nay mới chỉ đáp ứng được phần nào.

Mặt khác, quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia đang làm thay đổi phương thức tiếp cận thông tin, giao tiếp xã hội và tổ chức quản trị cộng đồng. Nhiều vấn đề mới như: thông tin sai lệch trên không gian mạng, tội phạm công nghệ cao, lừa đảo trực tuyến, xung đột thông tin hay những tác động của trí tuệ nhân tạo đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của đồng bào DTTS. Trong tình hình đó, người có uy tín phải trở thành lực lượng có khả năng định hướng thông tin, lan tỏa các giá trị tích cực và góp phần xây dựng môi trường truyền thông số lành mạnh tại cộng đồng. Tuy nhiên, nội dung bồi dưỡng hiện nay mới chỉ bước đầu đề cập đến ứng dụng công nghệ thông tin mà chưa trang bị đầy đủ kỹ năng số và năng lực truyền thông số cho người có uy tín.

Bên cạnh đó, việc tiếp tục đẩy mạnh chủ trương phân cấp, phân quyền và xây dựng chính quyền địa phương hai cấp cũng đặt ra yêu cầu mở rộng không gian tham gia của người có uy tín trong quản trị địa phương. Khi chính quyền cơ sở được trao nhiều quyền tự chủ hơn, vai trò huy động sự tham gia của cộng đồng càng trở nên quan trọng. Cộng với việc sắp xếp lại thôn bản, tổ dân phố theo hướng hợp nhất sẽ khiến địa bàn hoạt động trực tiếp của người có uy tín rộng hơn rất nhiều, nghĩa là họ cũng sẽ vất vả hơn. Do vậy, chính sách hỗ trợ động viên vật chất, tinh thần đối với họ cũng cần được tăng lên tương xứng.

4. Một số hàm ý đổi mới chính sách đối với người có uy tín

(i) Trong điều kiện đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, người có uy tín không chỉ là đối tượng được quan tâm, động viên mà cần được nhìn nhận như một nguồn lực xã hội đặc biệt của vùng đồng bào DTTS và miền núi. Theo cách tiếp cận đó, mục tiêu của chính sách đối với họ không nên chỉ hướng tới bảo đảm điều kiện hoạt động mà cần chuyển sang phát triển năng lực, bồi đắp vốn xã hội và gia tăng vốn quản trị cộng đồng.

(ii) Xây dựng chính sách phát triển toàn diện đối với người có uy tín. Bên cạnh việc tiếp tục duy trì các chính sách động viên về vật chất, tinh thần, cần chú trọng hơn đến các chương trình bồi dưỡng, tập huấn nâng cao năng lực lãnh đạo cộng đồng, kỹ năng truyền thông, đối thoại xã hội, hòa giải, chuyển đổi số, kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin và năng lực tham gia quản trị ở cơ sở. Nội dung bồi dưỡng cần được thiết kế theo đặc điểm của từng vùng, từng dân tộc và từng nhóm người có uy tín, thay vì áp dụng một chương trình chung cho mọi địa bàn. Thời gian, tần suất bồi dưỡng, tập huấn cũng cần được nâng lên phù hợp.

(iii) Chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội ở vùng đồng bào DTTS&MN. Vì vậy, chính sách đối với người có uy tín cần được bổ sung theo hướng bồi dưỡng nâng cao năng lực số giúp họ trở thành lực lượng lan tỏa thông tin chính thống, định hướng dư luận xã hội và hỗ trợ người dân tiếp cận các dịch vụ số. Bên cạnh trang bị kỹ năng công nghệ thông tin, cần xây dựng các kênh kết nối trực tuyến giữa cơ quan quản lý với người có uy tín nhằm cung cấp thông tin kịp thời, tiếp nhận phản ánh từ cơ sở và hình thành mạng lưới trao đổi kinh nghiệm giữa người có uy tín ở các địa phương. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả tuyên truyền mà còn góp phần xây dựng cộng đồng số, thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện ở vùng đồng bào DTTS&MN.

(iv) Nâng mức chi thăm hỏi, tặng quà, hỗ trợ người có uy tín ốm đau, khó khăn đột xuất, thi đua khen thưởng đảm bảo tương đồng với chính sách thăm hỏi, chúc mừng, tặng quà, động viên, gặp mặt, biểu dương, tôn vinh đối với một số tổ chức, cá nhân là người dân tộc thiểu số điển hình tiên tiến quy định tại điều 12a, Nghị định số 05/2011/NÐ-CP ngày 14/01/2011 được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 127/2024/NÐ-CP ngày 10/10/2024 của Chính phủ về công tác dân tộc và phù hợp với tình hình thực tế hiện nay.

5. Kết luận

Những kết quả đạt được trong thời gian qua khẳng định chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng và thực hiện chính sách đối với người có uy tín. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và đổi mới quản trị quốc gia, việc hoàn thiện chính sách cho người có uy tín cần được đặt trên một nền tảng tư duy mới, không nên chỉ là chính sách hỗ trợ động viên vật chất, tinh thần mà cần được thiết kế để trở thành chính sách đầu tư phát triển vốn xã hội và vốn quản trị cộng đồng, tạo điều kiện để họ tham gia hiệu quả vào việc đồng kiến tạo quản trị cùng Nhà nước ở vùng đồng bào DTTS&MN.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Dân tộc và Tôn giáo (2026) Hồ sơ dự thảo Nghị định quy định tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín, chính sách đối với người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và chính sách thăm hỏi, chúc mừng, tặng quà, động viên, gặp mặt, biểu dương, tôn vinh đối với một số tổ chức, cá nhân người dân tộc thiểu số, http://www.cema.gov.vn/ thong-bao/du-thao-to-trinh-du-thao-nghi-dinh-cua-chinhphu-quy-dinh-tren-cong-thong-tin-dien-tu-bo-lan-02.htm

2. Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (2019), Kỷ yếu Hội thảo chuyên đề “Phát huy vai trò người có uy tín trong đồng bào các DTTS”.