Đưa di sản văn hóa trở thành nguồn lực phát triển cho vùng dân tộc thiểu số Tp. Huế

Từ nhà Moong, tiếng chiêng đến những giá trị được trao truyền

Buổi chiều ở làng A Năm, xã A Lưới 1, tiếng nói cười vọng ra từ Nhà Moong. Đây vốn là không gian sinh hoạt cộng đồng của người dân. Nay, nơi này còn mang thêm vai trò là điểm đến thu hút khách du lịch.

Những câu chuyện về văn hóa được kể lại. Dân ca được truyền dạy. Dân nhạc, dân vũ được khơi lại. Người già hướng dẫn lớp trẻ. Những gì tưởng chỉ còn trong ký ức lại có dịp hiện diện giữa đời sống hôm nay.

Già làng Quỳnh Quyên cho biết, Nhà Moong của làng đã được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh. Đây là điều kiện để bà con tổ chức các hoạt động văn hóa thường xuyên hơn.

“Nhà Moong của làng được công nhận di tích nên bà con sẽ tổ chức các sinh hoạt văn hóa, truyền dạy dân ca, dân nhạc, dân vũ thường xuyên hơn, để mọi người biết đến”, ông Quyên chia sẻ.

Ở những làng bản vùng cao, bảo tồn văn hóa trước hết vẫn là câu chuyện của cộng đồng. Không có người thực hành, di sản rất dễ nằm lại trong những cuốn sách, hồ sơ lưu trữ hay ở bảo tàng. Bởi vậy, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ có ý nghĩa đặc biệt.

Già làng A Cơ Xích ở làng Căn Sâm, thôn Hồng Thượng, xã A Lưới 3 đã nhiều tuổi. Nhưng mỗi khi địa phương tổ chức các hoạt động văn hóa, ông vẫn tham gia.

Già A Cơ Xích chia sẻ: “Tôi già rồi, những giá trị văn hóa, những gì tôi hiểu biết đều cố gắng truyền lại, nói lại cho lớp trẻ trong làng, trong xã. Mỗi lần xã tổ chức hoạt động văn nghệ quần chúng, lễ hội văn hóa… tôi đều tham gia”.

Đó cũng là một trong những mục tiêu cốt lõi của Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”.

Ở A Lưới, những không gian như Nhà Moong, Gươl, Roong và nhà sinh hoạt cộng đồng đang được sử dụng theo cách ấy. Người già truyền nghề, truyền tiếng hát. Người trẻ học lại những gì ông bà từng biết. Du khách có thêm cơ hội tiếp cận văn hóa ngay trong không gian mà văn hóa ấy được sinh ra.

Khi bản sắc trở thành sản phẩm du lịch

Con đường vào A Nôr những năm gần đây không chỉ dẫn đến một ngôi làng của đồng bào Pa Cô (dân tộc Tà Ôi). Nơi đây còn được biết đến như một điểm du lịch cộng đồng được nhiều du khách lựa chọn.

Những ngôi nhà truyền thống, không gian sinh hoạt của đồng bào Pa Cô và cảnh quan núi rừng. Những món ăn bản địa, nghề dệt và những câu chuyện về đời sống cộng đồng đã trở thành sản phẩm đặc trưng để A Nôr phát triển du lịch. Từng yếu tố riêng lẻ khi kết nối với nhau tạo thành một sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng.

Ông Lê Hoàng Vũ Hải Quang, Phó Chủ tịch UBND xã A Lưới 3, cho biết: “Địa phương đang quan tâm phát huy các sản phẩm du lịch gắn với bản sắc văn hóa. Những điểm du lịch cộng đồng như A Nôr, A Lin được xác định là không gian kết nối di sản với du lịch”.

Cách làm này phù hợp với tinh thần của Dự án 6. Mục tiêu của dự án không dừng ở việc giữ lại một giá trị văn hóa. Những giá trị ấy cần được phát huy, tạo điều kiện để cộng đồng tham gia và hưởng lợi. Đây cũng là hướng ngành văn hóa xác định: bảo tồn gắn với phát triển du lịch cộng đồng, tạo thêm sinh kế cho đồng bào.

Từ các điểm du lịch cộng đồng, nhiều mô hình mới đang được tính đến. Homestay, chợ vùng cao, điểm dừng chân và các tuyến trải nghiệm văn hóa, sinh thái, nông nghiệp đã và đang được hình thành. Mỗi mô hình cần một cách làm riêng. Nhưng điểm chung là đều dựa vào những gì địa phương đang có, đặc biệt là những nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc.

Ở xã Khe Tre, câu chuyện chợ phiên cũng đang được nhìn theo hướng đó. Sản phẩm tại chợ là nông sản, hàng thủ công mỹ nghệ do đồng bào các DTTS ở vùng cao TP. Huế sản xuất. Một phiên chợ vì thế không đơn thuần chỉ là nơi mua bán. Đó còn là không gian văn hóa để du khách khám phá và trải nghiệm. Đây cũng là điểm khác biệt của du lịch dựa vào những giá trị văn hóa đặc trưng của đồng bào các DTTS ở TP. Huế.

Ông Phan Văn Lợi, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ xã Khe Tre, cho biết địa phương vận động người dân duy trì và phát triển chợ phiên. Mục tiêu là giữ một nét văn hóa miền núi, đồng thời quảng bá sản phẩm địa phương và thu hút du khách.

Để “vốn văn hóa” trở thành sinh kế lâu dài

Việc thực hiện hiệu quả các Chương trình mục tiêu quốc gia đang mở ra cách tiếp cận mới đối với văn hóa vùng đồng bào DTTS, trong đó bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch, tạo sinh kế cho cộng đồng. Bảo tồn để văn hóa không mất đi. Phát huy để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống và mang lại lợi ích cho người dân.

Sau 5 năm thực hiện Dự án 6, nhiều cách làm, mô hình về bảo tồn gắn với phát triển du lịch ở vùng cao TP. Huế đã được hình thành. Các hoạt động truyền dạy văn hóa phi vật thể cũng được chú trọng.

Tuy nhiên, đưa văn hóa trở thành sản phẩm du lịch không phải chuyện ngày một, ngày hai. Một làn điệu dân ca không thể trở thành sản phẩm nếu chỉ được tập luyện trước khi khách đến. Một nghề truyền thống cũng khó tồn tại nếu sản phẩm làm ra không tìm được người mua. Một homestay không thể duy trì nếu chỉ trông chờ vào vài mùa cao điểm.

Bởi vậy, trong Chương trình MTQG 417, vấn đề, mục tiêu đặt ra không chỉ là phục dựng, bảo tồn. Đó là tạo ra một chuỗi giá trị từ những giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng của mỗi vùng. Từ đó hình thành sản phẩm du lịch riêng, thu hút và giữ chân du khách.

Đây cũng là hướng các địa phương vùng DTTS cần tiếp tục hoàn thiện. TP. Huế đã xác định phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững, gắn với bảo tồn bản sắc, làng nghề và các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng các DTTS.

Với vùng phía tây Tp. Huế, dư địa còn rất lớn. Những ngôi nhà truyền thống vẫn còn đó. Những nghệ nhân vẫn đang giữ nghề và truyền dạy cho người trẻ. Những già làng vẫn nhớ từng câu chuyện. Những điệu múa, tiếng chiêng, món ăn và nghề thủ công vẫn hiện diện trong đời sống.

Đó không chỉ là những giá trị để lưu giữ. Đó còn là nguồn lực để cộng đồng phát triển du lịch, quảng bá sản phẩm và tạo sinh kế. Nhưng để nguồn lực ấy phát huy lâu dài, văn hóa phải được đặt vào đúng vị trí của nó: người dân là chủ thể, cộng đồng là nơi gìn giữ và những giá trị truyền thống phải tiếp tục được thực hành trong đời sống.

Dự án 6 vì thế không chỉ dừng ở việc phục dựng một ngôi nhà, truyền lại một làn điệu hay khôi phục một nghề truyền thống. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để những giá trị ấy được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, đồng thời mở ra cơ hội để người dân có thể sống được từ chính vốn văn hóa của mình.

Ở những bản làng dưới chân Trường Sơn, khi tiếng chiêng vẫn vang lên trong Nhà Moong, người trẻ vẫn học nghề từ người già, chợ phiên vẫn có sản vật của núi rừng và du khách tìm đến để trải nghiệm, văn hóa không còn chỉ là ký ức.