Chùa Vĩnh Tràng ban đầu chỉ là một nơi thờ tự nhỏ được dựng nên bởi các phật tử. Đến năm 1894, Hòa thượng Thích Huệ Đăng đã tiến hành đại trùng tu và đặt tên là Vĩnh Trường với ý nghĩa “vĩnh cửu theo sông núi, trường tồn cùng trời đất”. Qua thời gian, tên chùa được người dân đọc chệch thành Vĩnh Tràng và giữ nguyên cho đến nay.
Những năm đầu thế kỷ XX, chùa được các nhà sư trụ trì tiến hành tu bổ nhiều lần, tạo nên diện mạo tổng thể của ngôi chùa như hiện nay. Với không gian hơn 14.000m² gồm tiền đường, chính điện, nhà tổ và nhà hậu, chùa Vĩnh Tràng là quần thể kiến trúc quy mô bậc nhất vùng Tiền Giang xưa. Năm 1984, chùa được xếp hạng Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia, ghi nhận giá trị đặc biệt về kiến trúc, mỹ thuật và tôn giáo.
Ấn tượng nhất của chùa Vĩnh Tràng là phong cách kiến trúc rất khác biệt so với phần lớn các ngôi chùa cổ ở Việt Nam. Đó là sự kết hợp giữa phong cách Á - Âu dưới bàn tay tài hoa của người thợ Việt. Mặt trước nổi bật với mái cong Á Đông đan xen với vòm cửa La Mã, phù điêu cổ điển pha lẫn họa tiết Phục hưng, cùng những bông sắt trang trí theo phong cách phương Tây. Không khó để nhận ra trường phái kiến trúc Art Nouveau - dòng nghệ thuật nổi tiếng của châu Âu cuối thế kỷ XIX từ các đường cong mềm mại, họa tiết mô phỏng hoa lá, nhịp điệu chuyển động uyển chuyển xuất hiện trên nhiều mảng tường, cột và lan can. Tất cả hòa quyện để tạo nên vẻ đẹp lạ mắt hiếm thấy ở một công trình tôn giáo Nam Bộ.
Điểm đặc biệt nữa là những nét kiến trúc La Mã đồ sộ ấy lại không làm mất đi bản sắc Á Đông, trái lại còn tôn vinh các chi tiết truyền thống như long trụ, chữ Hán cổ, mái bánh ít đặc trưng. Nhiều cây cột lớn được chạm khắc theo thế “thượng thu hạ thách”, trong đó nổi bật nhất là đôi cột có phượng đứng trên đầu rồng thực sự là một tác phẩm nghệ thuật rất giá trị được tạo dựng từ những năm đầu thế kỷ XX.
Nếu kiến trúc bên ngoài chùa là sự giao thoa văn hóa, thì nội điện là kho tàng mỹ thuật của Nam Bộ. Hệ thống bao lam chạm khắc công phu, gồm bảy bao lam chính và nhiều bao lam phụ, được xem là linh hồn nghệ thuật của chùa Vĩnh Tràng. Bộ “Bát tiên kỵ thú” trong gian chính điện là tác phẩm tiêu biểu, thể hiện kỹ thuật tạc gỗ tinh xảo của nghệ nhân địa phương đầu thế kỷ XX.
Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử nhưng ngôi chùa vẫn còn lưu giữ được hơn 60 pho tượng Phật cổ bằng gỗ, đất và đồng. Cổ nhất trong số này là bộ Tam Tôn cao 93cm đúc bằng đồng. Nhiều pho tượng được thực hiện bởi nghệ nhân Tài Công Nguyên và học trò - những tên tuổi nổi tiếng trong nghệ thuật tạc tượng Nam Bộ đầu thế kỷ XX, tiêu biểu như bộ tượng 18 vị La Hán mỗi tượng cao gần 0,8m. Mỗi pho tượng đều mang phong cách riêng, thể hiện tính cách vui tươi, lạc quan rất riêng của người Nam Bộ.
Ngoài ra, chùa còn lưu giữ 20 bức tranh sơn thủy do Long Giang cư sĩ thực hiện năm 1904, bộ tranh được xem là tư liệu quý trong nghiên cứu mỹ thuật Nam bộ đầu thế kỷ XX.
Hơn một thế kỷ tồn tại, chùa Vĩnh Tràng như là một bảo tàng thu nhỏ củakhông gian văn hóa, nghệ thuật Nam Bộ xưa. Đây không chỉ là nơi tu tập của tăngni, phật tử mà còn là điểm du lịch nổi tiếng, thu hút hàng trăm nghìn lượt dukhách mỗi năm. Giá trị kiến trúc độc đáo, kho tàng mỹ thuật phong phú cùng bềdày lịch sử khiến ngôi chùa trở thành một trong những công trình Phật giáo quantrọng, mang nhiều ý nghĩa không chỉ đối với người dân miền Tây Nam Bộ mà còn vớilịch sử tôn giáo lâu đời ở nước ta.
