Hát Ví - Nét đẹp văn hóa Mường

So với các thể loại hát ví của những dân tộc khác như ví dặm, quan họ hay ví đúm của người Kinh, ví Mường có nhiều nét riêng. Nếu quan họ nổi tiếng bởi sự lịch lãm, trau chuốt, ví dặm giàu chất trữ tình, sâu lắng thì ví Mường lại mang âm hưởng mạnh mẽ, phóng khoáng và gần gũi với đời sống lao động miền núi. Những câu hát ví không cầu kỳ về kỹ thuật mà chú trọng vào cảm xúc thật, vào sự đối đáp linh hoạt, thể hiện tinh thần cởi mở và chân chất của người Mường.

Ví Mường xuất hiện từ lâu đời và gắn bó mật thiết với sinh hoạt cộng đồng. Đồng bào Mường thường hát ví khi lên nương tra ngô, lúc dệt vải bên khung cửi đêm muộn, khi quây quần bên bếp lửa đón khách quý, trong các dịp đặc biệt như hội xuân, ngày tết. Đây là không gian để trai gái đối đáp, bày tỏ tình cảm, trí tuệ và sự tinh tế trong cách ứng xử. Nét nổi bật của ví Mường là người hát không chỉ cất lên lời ca mà còn tham gia vào một cuộc đối thoại giàu cảm xúc, khi hóm hỉnh, tinh nghịch, khi sâu lắng, ý nhị. Qua đó, đời sống tinh thần của người Mường được phản ánh trọn vẹn, từ tình yêu đôi lứa đến niềm vui, nỗi buồn trong đời sống gia đình và cộng đồng. 

Trong ví Mường, tình cảm đôi lứa thường được gửi gắm qua những hình ảnh rất đỗi quen thuộc của núi rừng, sông suối. Có khi chỉ từ một dòng nước, người hát đã mở ra câu chuyện về cuộc gặp gỡ còn cách trở: “Mấy khi nước cặp được bờ, để sông ngừng chảy cho mình gặp em…”. Cách nói vòng mà tình ý, mượn chuyện của sông nước để nói nỗi mong gặp gỡ, khiến lời hát vừa tự nhiên vừa gợi cảm xúc. Đó cũng là nét duyên của ví Mường: người hát ít khi bộc lộ trực tiếp, mà gửi tình vào cảnh vật, để người nghe tự cảm nhận được ẩn ý sau mỗi câu ví.

Nghệ nhân Ưu tú Đinh Quang Chưởng, bản Tang Lang, xã Kim Bon, tỉnh Sơn La đã gắn bó với các làn điệu dân ca Mường từ năm 15 tuổi, gọi ví Mường là “hình thức hát đối đáp rất sâu sắc”, với ba, bốn giai điệu khác nhau. Với người Mường, ví không đơn thuần là những câu hát giao duyên, mà còn là một cách để trao gửi tình cảm, bộc lộ tâm tư và gìn giữ những lời ăn tiếng nói được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bởi vậy, ví Mường đã đi vào đời sống cộng đồng một cách tự nhiên, trở thành một phần ký ức văn hóa của người Mường.

Ngày nay, với sự giao lưu, tiếp biến văn hóa mạnh mẽ nhưng ví Mường vẫn tìm được chỗ đứng trong đời sống của thế hệ trẻ. Nhiều bạn trẻ người Mường không chỉ tiếp nhận ví Mường như một ký ức truyền thống, mà còn chủ động học hát, sưu tầm làn điệu, tham gia các câu lạc bộ dân ca, biểu diễn trong lễ hội, trường học và các sự kiện cộng đồng. Trên không gian mạng, ví Mường được giới trẻ giới thiệu qua những clip hát mộc, những bản phối mới, góp phần đưa dân ca truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại. Với thế hệ hôm nay, ví Mường không chỉ là tiếng hát của mùa xuân xưa, mà còn là cách để nhận diện cội nguồn, nuôi dưỡng niềm tự hào và khẳng định bản sắc dân tộc trong nhịp sống hội nhập.

Ví Mường vì thế không phai nhạt theo thời gian, mà tiếp tục được trao truyền và bồi đắp qua mỗi thế hệ. Như mạch nguồn âm thầm chảy trong đời sống người Mường, những câu hát kết nối con người với quê hương, cộng đồng, với những quan niệm và ký ức được gìn giữ từ bao đời. Chính sự mộc mạc, phóng khoáng và giàu tình cảm ấy tạo nên sức sống riêng cho ví Mường trong đời sống hôm nay./.