Hiệu quả chính sách bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc - Nhìn từ Đắk Lắk

Giữ nghề truyền thống, mở ra sinh kế

Khi đến với buôn Tơng Jú, phường Ea Kao, tỉnh Đắk Lắk, du khách đều ấn tượng với những bức tường nghệ thuật tái hiện văn hóa Tây Nguyên. Trong những ngôi nhà sàn, khung dệt thổ cẩm, bộ ché, bộ chiêng được gìn giữ. Những hoa văn truyền thống hiện diện trên từng tấm vải, tiếng chiêng ngân lên trong các buổi giao lưu, những món ăn dân dã được giới thiệu đến du khách. Không gian văn hóa ấy đang trở thành điểm nhấn của du lịch cộng đồng tại địa phương.

Để có được diện mạo hôm nay, người dân Tơng Jú đã trải qua một hành trình dài. Có thời điểm, nghề dệt thổ cẩm đứng trước nguy cơ mai một, người trẻ ít mặn mà với khung dệt, nhiều nhà dài được thay thế bằng nhà xây. Những người muốn giữ nghề phải tự xoay xở vốn, nguyên liệu và tìm đầu ra cho sản phẩm. “Nhiều người dỡ nhà dài xây nhà gạch, bê tông, người trẻ không biết dệt, không biết đánh chiêng. Tôi sợ văn hóa dân tộc Ê Đê mất đi”, bà H’Yam Bkrông, Người có uy tín ở buôn Tơng Jú, nhớ lại.

Năm 2003, bà H’Yam tập hợp 10 chị em thành lập Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông. Thiếu vốn, vợ chồng bà phải bán tài sản trong nhà để duy trì hoạt động. Bà tìm đến những nghệ nhân giỏi để học hỏi, truyền dạy kỹ thuật dệt, vận động chị em khôi phục các hoa văn truyền thống như ngọn núi, mặt trăng, quả trám, cây dớn... Với bà H’Yam, giữ nghề không chỉ là khôi phục kỹ thuật dệt mà còn phải hiểu được ý nghĩa văn hóa ẩn chứa trong từng hoa văn. Những nghệ nhân, người am hiểu phong tục chính là nguồn tri thức quan trọng giúp thế hệ sau tiếp nối nghề truyền thống.

Năm 2012, khi được bầu làm trưởng buôn, bà tiếp tục vận động người dân khôi phục nhà dài, thành lập đội chiêng trẻ, đội múa dân gian và phát triển dịch vụ lưu trú tại nhà dân. Bà nhận thấy, muốn người dân gắn bó với văn hóa thì cần tìm cách để những giá trị truyền thống tạo ra thu nhập.

Bước ngoặt đến khi Tơng Jú được lựa chọn là một trong những điểm đến du lịch tiêu biểu được đầu tư từ Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch, thuộc Chương trình MTQG 1719.

Với nguồn vốn 3,5 tỷ đồng từ Dự án 6, buôn được trang bị cồng chiêng, trang phục biểu diễn, máy tính, hệ thống wifi và xây dựng trang thông tin quảng bá du lịch. Khoảng 80 người dân được tập huấn kỹ năng đón tiếp khách, chế biến món ăn truyền thống và phục vụ homestay. “Học xong lớp tập huấn, tôi mới biết làm du lịch không phải chỉ là nấu cơm cho khách ăn, mà phải kể được câu chuyện về món ăn đó, về lễ cúng bến nước của buôn mình”, chị H’Ji Bkrông, một hộ làm homestay ở Tơng Jú chia sẻ.

Từ những lớp tập huấn, người dân có thêm kiến thức tổ chức dịch vụ, giới thiệu ẩm thực và kể cho du khách nghe về đời sống văn hóa Ê Đê. Đến buôn, du khách được tìm hiểu nghề dệt, cách làm rượu cần, thưởng thức món ăn truyền thống, giao lưu cồng chiêng và thực hành những điệu múa dân gian như múa mời rượu, múa chim ktia.

Theo số liệu địa phương cung cấp, buôn có khoảng 20 hộ tham gia làm du lịch, đón từ 150 -200 lượt khách mỗi tuần; vào mùa cao điểm, thu nhập của các hộ làm du lịch đạt khoảng 8 -12 triệu đồng/tháng. Từ năm 2024, Tơng Jú đã được công nhận là điểm đến du lịch cộng đồng của tỉnh. Những kết quả này cho thấy văn hóa có thể mở thêm hướng phát triển sinh kế khi được tổ chức khai thác phù hợp.

Đa dạng phương thức phát huy giá trị văn hóa

Không chỉ ở Tơng Jú, tại buôn Jun bên hồ Lắk, các giá trị văn hóa truyền thống cũng đang được khai thác để phát triển du lịch cộng đồng. Từ nguồn vốn Dự án 6, buôn được đầu tư các hạng mục phục vụ sinh hoạt, giới thiệu văn hóa; một số nghi lễ như cúng bến nước, mừng lúa mới được phục dựng; đội văn nghệ với 25 thành viên được thành lập.

Theo báo cáo từ địa phương, 15 nhà sàn truyền thống được tu sửa để đón khách, 21 hộ tham gia làm du lịch. Thu nhập bình quân đầu người đạt 45 triệu đồng/năm, tăng 1,5 lần so với năm 2021.

Từ những mô hình này có thể thấy, việc phục dựng văn hóa chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với không gian sinh hoạt của cộng đồng. Nhà sàn không chỉ là nơi lưu trú mà còn là không gian giới thiệu kiến trúc, phong tục, ẩm thực và nếp sống truyền thống. Tuy nhiên, các nghi lễ, tập quán cần được giới thiệu trên cơ sở tôn trọng ý nghĩa nguyên gốc, có sự tham gia của nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa, tránh biến di sản thành tiết mục trình diễn đơn thuần phục vụ khách.

Một hướng phát huy văn hóa khác đang được lớp trẻ ở Đắk Lắk lựa chọn là sử dụng mạng xã hội để kể chuyện buôn làng. Y Duin Niê, sinh năm 1997, ở xã Ea Drông được biết đến qua kênh TikTok “Niê Miu” với gần 98.000 lượt theo dõi. Các video của anh giới thiệu nhiều khía cạnh đời sống Tây Nguyên như lễ tang truyền thống của người Ê Đê, nghề gốm của người M’nông ở Yang Tao, những món ăn dân dã, phong tục hỏi, rước chồng, không gian nhà dài và cách làm chày, cối lớn. “Tôi muốn dùng điện thoại để kể chuyện buôn làng mình cho cả thế giới biết”, anh chia sẻ.

Tại buôn Jun, xã Liên Sơn Lắk, anh Y Sôl Sruk vừa làm homestay vừa quay video giới thiệu món ăn, cảnh quan và sinh hoạt địa phương. Anh liên kết với người dân tổ chức các tour trải nghiệm như đi bộ trong rừng, tìm hiểu nghề gốm truyền thống của người M’nông ở xã Yang Tao.

Ở buôn Trí, xã Cư Suê, vợ chồng Bun Hua và H’Diên Knul khai thác không gian nhà dài để đón khách, đồng thời giới thiệu cồng chiêng và nhạc cụ truyền thống qua các buổi phát trực tiếp trên mạng xã hội. Những người trẻ này đang góp thêm cách kể chuyện văn hóa bằng phương tiện hiện đại. Thay vì chỉ chờ các chương trình quảng bá quy mô lớn, người dân có thể trực tiếp giới thiệu phong tục, món ăn, cảnh quan và sản phẩm địa phương.

Một cách làm khác là kết nối công nghệ, ngoại ngữ và du lịch trải nghiệm. Anh Y Thiên Adrong quyết định trở về Ea H’Leo đầu tư máy móc, thiết bị để giới thiệu hình ảnh Tây Nguyên đến du khách. Anh tổ chức các trải nghiệm tìm hiểu đời sống loài voi, mùa hoa cà phê, hoạt động thu hoạch hồ tiêu, cà phê cùng người dân; đồng thời kết nối với những người sáng tạo nội dung để quảng bá cảnh quan và văn hóa địa phương.

Mới đây, anh tổ chức một đêm giao lưu nhạc cụ truyền thống bằng tre nứa tại xã Cư Suê, với sự tham gia của các nghệ nhân và khoảng 10 du khách. Quy mô nhỏ nhưng tạo điều kiện để du khách ngồi gần nghệ nhân, nghe kể chuyện và tìm hiểu những nét văn hóa khó cảm nhận qua một tiết mục biểu diễn ngắn.

Tại vùng đệm Vườn Quốc gia Yok Đôn, các hoạt động trải nghiệm gắn với bếp nhà sàn, thuyền độc mộc trên sông Sêrêpốk và đời sống địa phương cũng đang mở thêm lựa chọn cho du khách. Đáng chú ý, mô hình du lịch thân thiện với voi hướng đến thay thế hình thức cưỡi voi bằng những trải nghiệm giúp du khách tìm hiểu, quan sát voi trong điều kiện phù hợp hơn với tập tính tự nhiên.

Với anh Y Siêm Hdok, người gắn bó lâu năm với voi, sự thay đổi này cũng là quá trình chuyển đổi sinh kế. Thay vì để voi chở khách, người chăm voi tham gia giới thiệu về voi, tổ chức hoạt động trải nghiệm và giúp du khách hiểu hơn về loài vật gắn bó lâu đời với đời sống Tây Nguyên. “Trước đây voi chở khách vượt sông Sêrêpốk, thu nhập cao nhưng voi khổ. Bây giờ cho voi ăn, tắm cho voi, kể chuyện về voi, khách nước ngoài rất thích, tôi cũng thấy hạnh phúc hơn”, anh Y Siêm Hdok nói.

Bảo tồn gắn với sinh kế, hướng tới phát triển bền vững

Theo số liệu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, giai đoạn 2021-2025, tổng vốn bố trí cho Dự án 6 trên địa bàn tỉnh là 104.621 triệu đồng. Tỉnh đã thực hiện 322 hoạt động, đạt 100% kế hoạch; bảo tồn, phục dựng 14 lễ hội truyền thống; tổ chức 33 lớp truyền dạy văn hóa phi vật thể; xây dựng 4 mô hình văn hóa truyền thống, 12 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian và hỗ trợ 111 đội văn nghệ thôn, buôn. Bốn điểm đến du lịch tiêu biểu được đầu tư, đưa vào sử dụng gồm buôn Jun, buôn Tơng Jú, buôn Ako Dhông và buôn Trí.

Những con số này phản ánh nỗ lực huy động nguồn lực để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch. Tuy nhiên, thực tế cũng đặt ra yêu cầu phải quan tâm hơn đến hiệu quả sau đầu tư. Tại một số địa phương, có những nhà sàn cộng đồng được xây dựng nhưng chưa được sử dụng thường xuyên. Một công trình hoàn thành chưa có nghĩa là mô hình đã có thể tự vận hành nếu thiếu người phụ trách, kinh phí duy trì và kế hoạch khai thác cụ thể.

Vì vậy, ngay từ khâu xây dựng mô hình cần xác định rõ trách nhiệm quản lý, phương án vận hành và cơ chế để cộng đồng tham gia, hưởng lợi. Với công trình phục vụ sinh hoạt văn hóa, cần có kế hoạch để nghệ nhân, đội chiêng, đội múa và người dân thực hành thường xuyên. Với mô hình du lịch, cần chú trọng kỹ năng tổ chức dịch vụ, kết nối thị trường, bảo đảm chất lượng sản phẩm và phân chia lợi ích minh bạch.

Một kinh nghiệm quan trọng từ Đắk Lắk là phải phát huy vai trò của những người đang trực tiếp nắm giữ di sản. Nghệ nhân, già làng, Người có uy tín không chỉ truyền dạy kỹ năng mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu ý nghĩa của phong tục, tập quán và những giá trị cần gìn giữ. Cùng với đó, thanh niên cần được khuyến khích tham gia quảng bá, ứng dụng công nghệ, kết nối du lịch và phát triển sản phẩm mới.

Đối với các địa phương khác, kinh nghiệm từ Đắk Lắk có thể được tham khảo thông qua việc lựa chọn những giá trị văn hóa đặc trưng còn được cộng đồng thực hành, như nghề dệt, nghề gốm, đan lát, kiến trúc nhà ở, ẩm thực, dân ca, dân vũ, lễ hội và tri thức bản địa. Tuy nhiên, nhân rộng không có nghĩa là sao chép nguyên mẫu. Điều cần học hỏi là cách huy động cộng đồng, phát huy vai trò nghệ nhân, tổ chức truyền dạy, xây dựng sản phẩm và bảo đảm người dân được hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, việc tích hợp nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi sẽ tạo thêm điều kiện để công tác bảo tồn văn hóa được triển khai đồng bộ, bài bản hơn. Không chỉ đầu tư cơ sở vật chất, các nguồn lực còn hỗ trợ phát triển sinh kế, đào tạo kỹ năng, xây dựng sản phẩm địa phương và nâng cao năng lực tổ chức của cộng đồng, giúp nhiều người dân cùng tham gia và hưởng lợi từ du lịch.