Hợp tác xã - Điểm tựa giảm nghèo bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Sinh kế cần một tổ chức đứng sau

Nhiều năm qua, chính sách giảm nghèo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi đã chuyển dần từ hỗ trợ trực tiếp sang hỗ trợ sản xuất. Thế nhưng con giống, phân bón hay khoản vay ưu đãi trao cho từng hộ riêng lẻ thường khó phát huy được hiệu quả cao. Bỡi lẽ, người dân bị hạn chế về kỹ thuật, khả năng tìm kiếm thị trường... Nếu gặp thiên tai là có khả năng bị mất vốn.

Hộ nghèo ở vùng sâu, vùng xa không thiếu sức lao động. Cái họ thiếu là một tổ chức đủ tin cậy đứng ra lo khâu giống, quy trình sản xuất và thị trường. Đây chính là chỗ trống mà HTX có thể lấp đầy là nơi HTX thể hiện vai trò của mình trong quá trình xóa đói giảm nghèo, phát triển bền vững vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

Theo Bộ Tài chính, cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia về kinh tế tập thể, đến hết năm 2025 cả nước có 35.041 HTX. Thu nhập bình quân của lao động thường xuyên trong HTX khoảng 64 triệu đồng/người/năm, tăng gần 25% so với năm 2020. Khu vực kinh tế tập thể đóng góp trực tiếp khoảng 4,8% GDP và gián tiếp khoảng 30% GDP thông qua kinh tế hộ thành viên.

Con số đáng chú ý nhất thể hiện vai trò của HTX đối với công tác giảm nghèo qua  báo cáo tại Đại hội đại biểu toàn quốc Liên minh HTX Việt Nam lần thứ VII (tháng 8/2026) cho thấy, khi tham gia HTX giúp thành viên giảm 8–21% chi phí sản xuất và tăng giá bán nông sản khoảng 10–12%. Với hộ có thu nhập sát chuẩn nghèo, đó là khoản lợi mà khó có hình thức hỗ trợ đơn lẻ nào mang lại.

Những mô hình đã chứng minh hiệu quả

Lào Cai là một trong những địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Với chủ trương và quyết tâm của hệ thống chính trị là nâng cao hiệu quả hoạt động của lĩnh vực kinh tế tập thể, HTX thông qua các cơ chế chính sách phù hợp, lĩnh vực kinh tế này đã có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi của tỉnh.

Trong giai đoạn 2020–2025, toàn tỉnh có 1.466 HTX với gần 42.000 thành viên, cùng gần 6.800 tổ hợp tác. Tại xã Trấn Yên, HTX Dâu tằm Hạnh Lê thành lập năm 2023, nay có 116 thành viên và 2,5 ha dâu. Doanh thu từ dâu tằm đạt trên 300 triệu đồng/ha/năm, thu nhập cao gấp 3,5–4 lần trồng lúa. HTX đã hỗ trợ 20 hộ chuyển đổi sang nghề mới.

Ở xã Bảo Hà, HTX Sản xuất và Dịch vụ tổng hợp Bảo Hà mới ra đời tháng 8/2025 nhưng đã tạo việc làm cho hơn 50 lao động, thu nhập bình quân 8–10 triệu đồng/người/tháng. Trước đó, HTX Chè Bản Liền ở vùng Bắc Hà đã bao tiêu chè cho các hộ đồng bào trồng chè trong vùng và có sản phẩm OCOP 5 sao đầu tiên của tỉnh.

Liên minh HTX tỉnh Lào Cai cũng trực tiếp vào cuộc. Đơn vị này đã hỗ trợ tài chính cho 236 hộ nghèo, đồng hành với các mô hình giảm nghèo của các HTX như mô hình nuôi lợn đen ở HTX Thịnh Phong, chè xanh ở HTX Quang Tom, quế hữu cơ ở HTX Quế hữu cơ Nậm Đét.

Giai đoạn 2026–2030, Lào Cai đặt mục tiêu thành lập mới trên 600 HTX, nâng thu nhập bình quân của thành viên lên khoảng 90 triệu đồng/người/năm vào năm 2030 và đưa tỷ lệ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10%.

Để HTX thể hiện tốt vai trò

Theo thống kê, cả nước hiện có khoảng 78,1% HTX hoạt động khá, tốt. Nói cách khác, cứ năm HTX thì vẫn có một HTX chưa đạt yêu cầu. Một HTX hoạt động cầm chừng không thể kéo thành viên thoát nghèo.

Phát biểu trước thềm Đại hội VII, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân nhấn mạnh tư duy phát triển HTX “cần lấy thành viên làm trung tâm”. Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, điều này đặt ra trách nhiệm cụ thể cho từng vị trí công việc trong tổng thể mô hình.

Đối với giám đốc và Ban quản trị, trách nhiệm là công khai, minh bạch trong phân phối lợi ích, ưu tiên kết nạp hộ nghèo, hộ cận nghèo và chủ động chuyển giao kỹ thuật cho thành viên. Mục tiêu đến năm 2031 mà Liên minh HTX Việt Nam đề ra là 80% giám đốc HTX được đào tạo sơ cấp nghề, tỷ lệ nữ giám đốc đạt ít nhất 30%.

Với thành viên, trách nhiệm là tuân thủ quy trình sản xuất chung và giữ cam kết tiêu thụ qua HTX, kể cả khi có lời mời mua giá cao hơn trong ngắn hạn. Một chuỗi liên kết chỉ bền khi hai bên cùng giữ chữ tín.

Với người lao động, đó là tinh thần học nghề, nâng tay nghề để có thu nhập ổn định ngay tại quê nhà.

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG 417), hiện tại đã được tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi theo Nghị quyết số 46/2026/QH16 (Chương trình MTQG tổng thể) đã dành một nguồn lực đáng kể để thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

Vấn đề đạt ra là, làm thế nào để HTX tiếp tục thể hiện vai trò của mình trong việc phát huy nguồn lực từ Chương trình MTQG, góp phần phát triển bền vững. Để làm được điều này, các địa phương cần ưu tiên hỗ trợ những HTX có đông thành viên là hộ nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Kết quả nên được đo bằng thu nhập thực tế của thành viên, thay vì chỉ đếm số mô hình được hỗ trợ. Hệ thống Liên minh HTX các cấp cần tiếp tục làm cầu nối về tư vấn, đào tạo và xúc tiến thương mại.

Liên minh HTX Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2031 cả nước có khoảng 45.000 HTX với 8 triệu thành viên. Nếu phần đáng kể trong số đó nằm ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và hoạt động thực chất, HTX sẽ là một trong những lực đẩy quan trọng của giảm nghèo bền vững trong giai đoạn mới./.