Lạng Sơn: Hiệu quả Dự án 6 thuộc Chương trình MTQG 1719 trong bảo tồn, phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số

Trong đời sống hôm nay, bản sắc văn hóa độc đáo của các cộng đồng Tày, Nùng, Dao, Sán Chay… trên mảnh đất Lạng Sơn tiếp tục được thể hiện qua hàng chục loại hình dân ca, dân vũ, dân nhạc đặc sắc như: Then, sli, lượn, cỏ lẩu, quan lang, ví, phong slư, xắng cọ, sình ca, pá/páo djung; múa chầu, siên tâng, múa sử tử, múa chèo hiếu...; qua kiến trúc, trang phục, tiếng nói, chữ viết, dân ca, tín ngưỡng, lễ hội, ẩm thực và nhiều tập quán truyền thống. Đặc biệt, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. 

Một kho tàng văn hóa lớn như vậy vừa là lợi thế, vừa đặt ra bài toán về bảo tồn, phát huy, bởi di sản chỉ thực sự tồn tại khi còn người thực hành, còn khả năng truyền lại cho thế hệ sau. Chính ở điểm này, Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” trong Chương trình MTQG 1719 đã tạo ra những tác động đáng ghi nhận trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.

Từ hỗ trợ đầu tư đến tạo nền tảng bảo tồn

Từ năm 2021-2025, Dự án 6 đã chi khoảng 47 tỷ đồng để bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Điểm nổi bật đầu tiên trong triển khai Dự án 6 ở Lạng Sơn là phạm vi hỗ trợ tương đối toàn diện, từ kiểm kê, tư liệu hóa di sản đến phục hồi lễ hội, hỗ trợ nghệ nhân, truyền dạy văn hóa phi vật thể và đầu tư thiết chế văn hóa.

Giai đoạn 2021-2025, tỉnh đã triển khai đồng bộ công tác khảo sát, kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số; khôi phục, bảo tồn và xây dựng 2 lễ hội truyền thống; hỗ trợ 26 nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú người dân tộc thiểu số. Đây là những hoạt động có ý nghĩa quan trọng, bởi trong bảo tồn văn hóa, con người luôn là yếu tố quyết định. Dự án 6 đồng thời hỗ trợ nghệ nhân và tổ chức truyền dạy đã tạo nên một hướng bảo tồn có chiều sâu hơn.

Trong giai đoạn này, Lạng Sơn đã tổ chức 40 lớp tập huấn, bồi dưỡng, truyền dạy văn hóa phi vật thể; hỗ trợ 3 dự án nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn và phát huy văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một. Trên 50% các loại hình dân ca, dân vũ truyền thống đã được sưu tầm, phục dựng và truyền dạy... Những hoạt động này đã góp phần đưa công tác bảo tồn từ phạm vi sưu tầm, lưu giữ sang khôi phục khả năng thực hành văn hóa trong cộng đồng. 

Hiệu quả đó có thể nhìn thấy qua những lớp truyền dạy dân ca được tổ chức ở cơ sở. Chẳng hạn, tại xã Thiện Tân, sau 20 ngày học tập, 33 học viên đã được Nghệ nhân Ưu tú Ninh Xuân Nhật và nghệ nhân Hoàng Khai truyền dạy, hướng dẫn một số kỹ thuật cơ bản về quy trình, ý nghĩa cách thức thực hành, trình diễn hát Sình Ca nói riêng, các làn điệu dân vũ, dân nhạc của người Cao Lan nói chung. Từ đó, họ trở thành hạt nhân góp phần hình thành, duy trì các câu lạc bộ, tổ, đội văn nghệ quần chúng tại cơ sở, giúp nghệ thuật hát Sình Ca được bảo lưu, trao truyền, thực hành và lan tỏa trong sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Một hiệu quả khác từ Dự án 6 là tạo ra những không gian để văn hóa được thực hành thường xuyên. Tỉnh Lạng Sơn đã hỗ trợ xây dựng 23 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian; hỗ trợ hoạt động 303 đội văn nghệ truyền thống tại các thôn; hỗ trợ xây dựng 2 mô hình văn hóa truyền thống, tổ chức các hoạt động thể thao truyền thống và trò chơi dân gian. 

Đến nay các mô hình CLB, các học viên các lớp truyền dạy vẫn duy trì sinh hoạt và tích cực tham gia vào các phong trào văn hóa văn nghệ tại các địa phương. Qua đó đã thiết thực góp phần vào công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc trong tỉnh và xây dựng, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho các tầng lớp nhân dân tại cơ sở.

Những kết quả này đặt trong mục tiêu bảo tồn văn hóa có ý nghĩa rất lớn, bởi văn hóa luôn cần không gian để “sống”. Một câu lạc bộ dân ca là nơi người già truyền lại lời hát cho người trẻ. Một đội văn nghệ thôn, bản là nơi những làn điệu truyền thống tiếp tục được sử dụng trong đời sống cộng đồng. Một sân chơi thể thao là nơi những trò chơi dân gian không bị biến mất trước sức ép của các hình thức giải trí hiện đại. Đây cũng là một trong những điểm tích cực của Dự án 6 tại Lạng Sơn, đó là nguồn lực của Chương trình đã được đưa xuống cơ sở, đến tận thôn, bản - nơi văn hóa thực sự được sinh ra và tồn tại cùng cộng đồng.

Cùng với đó, tỉnh đã hỗ trợ đầu tư 85/115 thiết chế văn hóa, thể thao tại các thôn; hỗ trợ 333 trang, thiết bị cho nhà văn hóa thôn; xây dựng 26 tủ sách cộng đồng. Những thiết chế này tạo ra hạ tầng xã hội cho bảo tồn văn hóa. Khi một thôn có nhà văn hóa, có trang thiết bị, có câu lạc bộ, có đội văn nghệ và có người truyền dạy, cộng đồng có điều kiện chủ động tổ chức các hoạt động văn hóa của mình. Đó chính là tiền đề để bảo tồn văn hóa không phải là công việc riêng của các cơ quan quản lý nhà nước mà trở thành hoạt động thường xuyên của chính người dân.

Từ di sản đến sản phẩm du lịch

Dự án 6 có mục đích là bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch. Điều này đặc biệt phù hợp với Lạng Sơn vốn là tỉnh có hệ thống di sản phong phú và có nhiều điều kiện để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa. 

Thực hiện Dự án 6, tỉnh đã hỗ trợ đầu tư 1 điểm du lịch có giá trị tiêu biểu của các dân tộc thiểu số; thực hiện 4 chương trình quảng bá, xúc tiến du lịch tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, kết hợp nghiên cứu, khảo sát tiềm năng để lựa chọn xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng. 3/3 dự án bảo tồn làng, bản văn hóa truyền thống tiêu biểu của các dân tộc thiểu số được hỗ trợ. Đây là bước chuyển quan trọng về tư duy, không chỉ bảo tồn từng yếu tố văn hóa riêng lẻ mà bảo tồn cả không gian văn hóa để phục vụ phát triển du lịch. Một làng bản được bảo tồn sẽ có nhiều lớp giá trị cùng lúc: kiến trúc, cảnh quan, phong tục, trang phục, ẩm thực, nghề truyền thống, dân ca, lễ hội và câu chuyện về cộng đồng. Khi những yếu tố đó được kết nối thành sản phẩm, giá trị của từng thành tố có cơ hội được nâng lên, di sản mới thực sự trở thành nguồn lực phát triển.

Lạng Sơn có lợi thế rất lớn khi sở hữu hệ thống di sản vật thể, phi vật thể phong phú, cộng đồng dân cư còn lưu giữ nhiều tri thức truyền thống, không gian văn hóa có khả năng kết nối với du lịch. Việc tỉnh được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu năm 2025 càng mở rộng cơ hội kết nối giữa giá trị địa chất, cảnh quan, di sản và đời sống cộng đồng. 

Với hệ thống địa chất độc đáo, di tích văn hóa và lịch sử cư trú lâu đời Công viên địa chất toàn cầu đã hình thành 04 tuyến du lịch với chủ đề chung “Dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng”, gồm 38 điểm đến dọc các trục quốc lộ 1A, 1B, 4B và 279. Các tuyến du lịch Công viên địa chất toàn cầu cùng với các điểm du lịch cộng đồng của tỉnh vừa góp phần bảo tồn di sản, vừa mở ra hướng phát triển du lịch địa chất, du lịch sinh thái và giáo dục môi trường theo hướng bền vững.

Nhưng cơ hội chỉ trở thành động lực phát triển khi văn hóa được bảo tồn và phát huy, gắn kết với du lịch để tạo ra giá trị kinh tế và quan trọng nhất, để người dân - những chủ thể sáng tạo, lưu giữ di sản được hưởng lợi từ chính tài sản văn hóa của mình. Đó là thước đo thuyết phục nhất về hiệu quả thực hiện Dự án 6 tại Lạng Sơn.