Đại đoàn kết các dân tộc - Nền tảng bảo đảm bình đẳng trong cơ hội phát triển

Từ khóa: Đại đoàn kết toàn dân tộc; Bình đẳng cơ hội; Cơ hội phát triển; Phát triển bao trùm; Chính sách dân tộc; Công bằng xã hội.

1. Đặt vấn đề

Trong tiến trình đổi mới và phát triển đất nước, đại đoàn kết toàn dân tộc vừa là đường lối chiến lược, vừa là nguồn lực nội sinh có ý nghĩa quyết định đối với ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội và củng cố đồng thuận xã hội. Định hướng bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc và mỗi người dân trong tiếp cận cơ hội, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển đã được xác định rõ trong chủ trương về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong bối cảnh phát triển mới, vấn đề đặt ra không chỉ là bảo đảm bình đẳng về quyền và chính sách, mà quan trọng hơn là tạo cơ hội phát triển thực chất cho mọi dân tộc, vùng miền và nhóm xã hội, nhất là trong tiếp cận giáo dục, việc làm, sinh kế, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và các dịch vụ thiết yếu. Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 cũng đặt yêu cầu thu hẹp khoảng cách phát triển, nâng cao đời sống và phát huy nội lực của đồng bào dân tộc thiểu số.

Từ đó, bài viết phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn và cơ chế tác động của đại đoàn kết toàn dân tộc đối với bình đẳng về cơ hội phát triển; nhận diện những khoảng cách còn tồn tại, qua đó đề xuất giải pháp chuyển hóa sức mạnh đoàn kết thành năng lực mở rộng cơ hội, nâng cao năng lực chủ thể và bảo đảm phát triển bao trùm, bền vững.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Cơ sở lý luận về đại đoàn kết và bình đẳng cơ hội

Đại đoàn kết toàn dân tộc được xác định là truyền thống quý báu, đường lối chiến lược xuyên suốt và nguồn sức mạnh to lớn của cách mạng Việt Nam. Theo quan điểm của Đảng, đại đoàn kết phải gắn với phát huy dân chủ, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân, giải quyết hài hòa lợi ích và tạo điều kiện để mọi người tham gia, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển.

Về phương diện lý luận, bình đẳng về cơ hội phát triển không đồng nhất với sự giống nhau về kết quả, mà trước hết là khả năng tiếp cận công bằng đối với các nguồn lực và điều kiện cần thiết để phát triển năng lực của cá nhân, cộng đồng. Những cơ hội đó bao gồm giáo dục, chăm sóc sức khỏe, việc làm, sinh kế, vốn, đất đai, thông tin, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, thị trường và khả năng tham gia vào quá trình hoạch định, thực hiện chính sách. Vì vậy, bình đẳng cơ hội đòi hỏi không chỉ bảo đảm quyền trên phương diện pháp lý mà còn phải khắc phục những rào cản về địa lý, kinh tế, xã hội, văn hóa và năng lực tiếp cận.

Đối với công tác dân tộc, nguyên tắc các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng, giúp nhau cùng phát triển là nền tảng để thu hẹp khoảng cách cơ hội và phát huy nội lực của đồng bào dân tộc thiểu số. Từ đó, có thể xác lập quan hệ lý luận: đại đoàn kết tạo niềm tin và đồng thuận; đồng thuận thúc đẩy liên kết, huy động nguồn lực; nguồn lực được phân bổ và tiếp cận công bằng sẽ mở rộng cơ hội phát triển; bình đẳng cơ hội, đến lượt nó, củng cố niềm tin và tăng cường đại đoàn kết. Đây là mối quan hệ tương hỗ, tạo thành nền tảng xã hội của phát triển bao trùm và bền vững.

2.2. Mối quan hệ giữa đại đoàn kết và bình đẳng cơ hội trong phát triển

Đại đoàn kết toàn dân tộc và bình đẳng về cơ hội phát triển có mối quan hệ biện chứng, tương hỗ và cùng củng cố lẫn nhau. Nghị quyết số 43-NQ/TW ngày 24/11/2023 Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về “tiếp tục phát huy truyền thống, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đất nước ta ngày càng phồn vinh, hạnh phúc” (gọi tắt là Nghị quyết số 43-NQ/TW) xác định đại đoàn kết toàn dân tộc là đường lối chiến lược, nguồn sức mạnh to lớn của đất nước, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm công bằng, bình đẳng trong tiếp cận cơ hội, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển.

Trước hết, đại đoàn kết tạo nền tảng xã hội để mở rộng cơ hội phát triển. Khi lợi ích chính đáng được hài hòa, niềm tin và đồng thuận xã hội được củng cố, các nguồn lực nhà nước, thị trường và cộng đồng có điều kiện được huy động, kết nối và phân bổ hiệu quả hơn. Đối với vùng dân tộc thiểu số và miền núi, tinh thần đoàn kết, tương trợ và hợp tác góp phần chuyển hóa chính sách thành khả năng tiếp cận thực tế đối với giáo dục, y tế, hạ tầng, sinh kế, việc làm, vốn, khoa học - công nghệ và thị trường. Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 cũng đặt trọng tâm vào phát triển toàn diện, bền vững và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng.

Ở chiều ngược lại, bình đẳng về cơ hội là điều kiện củng cố đại đoàn kết. Khi mỗi người dân, mỗi cộng đồng và mỗi dân tộc có cơ hội thực chất để phát triển năng lực, tham gia đóng góp và thụ hưởng thành quả, cảm nhận về công bằng xã hội và sự gắn kết lợi ích được tăng cường. Vì vậy, có thể khái quát cơ chế: “đoàn kết, đồng thuận, huy động nguồn lực, mở rộng cơ hội, nâng cao năng lực chủ thể, tham gia và thụ hưởng công bằng, củng cố niềm tin và tiếp tục tăng cường đoàn kết”. Đây chính là cơ sở để chuyển đại đoàn kết từ giá trị chính trị - xã hội thành nguồn lực phát triển bao trùm, công bằng và bền vững.

2.3. Vai trò của đại đoàn kết trong bảo đảm bình đẳng cơ hội

Đại đoàn kết toàn dân tộc có vai trò nền tảng trong kiến tạo và mở rộng bình đẳng về cơ hội phát triển, bởi đoàn kết không chỉ tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động mà còn tạo khả năng huy động, kết nối và phân bổ các nguồn lực xã hội theo hướng bao trùm. Nghị quyết số 43-NQ/TW xác định yêu cầu bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc, các giai tầng và mỗi người dân trong tiếp cận cơ hội, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển.

(1) Đại đoàn kết góp phần bảo đảm cơ hội tiếp cận các nguồn lực phát triển. Sự liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng, các tổ chức xã hội và người dân tạo điều kiện mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm, vốn, khoa học - công nghệ, thông tin, thị trường và hạ tầng, nhất là đối với những địa bàn còn khó khăn.

(2) Đại đoàn kết thúc đẩy nâng cao năng lực chủ thể. Khi người dân được tham gia vào quá trình hoạch định, thực hiện và giám sát chính sách, họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà trở thành chủ thể của phát triển. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy hỗ trợ sang phát huy nội lực, trao quyền và tăng cường khả năng tự chủ.

(3) Đại đoàn kết tạo cơ chế phân bổ lợi ích và cơ hội công bằng, góp phần hạn chế nguy cơ phân tầng và loại trừ xã hội. Bình đẳng cơ hội, vì vậy, không phải chia đều nguồn lực, mà là tạo điều kiện để những nhóm có điểm xuất phát khác nhau có khả năng tiếp cận và chuyển hóa nguồn lực thành năng lực phát triển. Quan điểm này tiếp tục được nhấn mạnh trong định hướng triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

(4) Khi cơ hội phát triển được mở rộng và lợi ích được phân bổ công bằng, niềm tin xã hội được củng cố, từ đó tạo nền tảng mới cho đại đoàn kết. Vì vậy, có thể xem đại đoàn kết vừa là điều kiện, vừa là cơ chế, đồng thời là nguồn lực xã hội bảo đảm bình đẳng về cơ hội phát triển.

2.4. Bảo đảm bình đẳng cơ hội phát triển ở Việt Nam

Trong tiến trình đổi mới, Đảng và Nhà nước luôn nhất quán xác định đại đoàn kết toàn dân tộc là đường lối chiến lược, nguồn sức mạnh quan trọng của cách mạng, đồng thời coi bảo đảm bình đẳng giữa các dân tộc và mở rộng cơ hội phát triển cho mọi người dân là yêu cầu xuyên suốt của chính sách phát triển. Nghị quyết số 43-NQ/TW tiếp tục khẳng định yêu cầu phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích và bảo đảm công bằng, bình đẳng trong tiếp cận cơ hội, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển.

Trải qua các kỳ Đại hội, đặc biệt qua 40 năm đổi mới, quan điểm của Đảng ta về phát huy sức mạnh của Nhân dân, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc được thể hiện ngày càng sâu sắc, toàn diện. Đại hội XIV của Đảng (2026) trên cơ sở đánh giá sâu sắc thành tựu của đất nước qua 40 năm đổi mới, nhất là thành tựu nhiệm kỳ XIII của Đảng, Đảng ta tiếp tục khẳng định rõ vai trò, sức mạnh của Nhân dân, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và đề ra những chủ trương, quan điểm, nhiệm vụ để tiếp tục khơi dậy mạnh mẽ sức mạnh Nhân dân, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc phục vụ mục tiêu phát triển, xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc (Dương Dung, Vũ Hiếu, Cao Hoàng, 2026).

Thực tiễn cho thấy, việc thể chế hóa quan điểm này đã tạo chuyển biến tích cực trong bảo đảm cơ hội phát triển. Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định mục tiêu phát triển toàn diện, bền vững vùng dân tộc thiểu số và miền núi, từng bước thu hẹp khoảng cách phát triển, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và phát huy nội lực của đồng bào. Cùng với đó, hệ thống chính sách về giáo dục, y tế, giảm nghèo, hạ tầng, việc làm, sinh kế, đào tạo nghề, tín dụng và hỗ trợ sản xuất đã góp phần mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn lực thiết yếu, nhất là đối với những địa bàn và nhóm dân cư còn nhiều khó khăn.

Đặc biệt, cách tiếp cận về đại đoàn kết ngày càng chuyển từ hỗ trợ sang tạo điều kiện và phát huy vai trò chủ thể. Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 43-NQ/TW nhấn mạnh việc nâng cao hiệu quả hoạt động của Nhà nước, phát huy dân chủ, huy động nguồn lực xã hội và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trong xây dựng, thực hiện chính sách đoàn kết toàn dân tộc. Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV của Đảng (2026) tiếp tục đặt đại đoàn kết trong mối liên hệ với bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc, giai cấp, tầng lớp xã hội và mỗi người dân trong tiếp cận cơ hội và thụ hưởng thành quả phát triển.

Tuy nhiên, bình đẳng về cơ hội vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất với bình đẳng trên thực tế. Khoảng cách về địa lý, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng tiếp cận thông tin, công nghệ, vốn, thị trường và dịch vụ xã hội cơ bản vẫn tạo ra sự khác biệt về năng lực chuyển hóa chính sách thành cơ hội phát triển. Ở một số vùng dân tộc thiểu số và miền núi, điều kiện hạ tầng, chất lượng giáo dục, sinh kế và khả năng tiếp cận thị trường còn hạn chế. Điều đó cho thấy thách thức hiện nay không chỉ là phân bổ nguồn lực công bằng, mà quan trọng hơn là bảo đảm mọi cộng đồng có đủ năng lực và điều kiện để tiếp cận, sử dụng và chuyển hóa nguồn lực thành kết quả phát triển.

Vì vậy, những vấn đề nêu trên đặt ra yêu cầu tiếp tục phát huy đại đoàn kết toàn dân tộc theo hướng bao trùm, thực chất và trao quyền, lấy thu hẹp khoảng cách cơ hội làm một thước đo quan trọng của tiến bộ xã hội; qua đó biến đoàn kết từ sự đồng thuận về tinh thần thành năng lực chung để mọi dân tộc, mọi vùng miền và mỗi người dân có cơ hội bình đẳng tham gia, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển.

2.5. Giải pháp

Để phát huy vai trò của đại đoàn kết toàn dân tộc như nền tảng bảo đảm bình đẳng về cơ hội phát triển, cần triển khai đồng bộ các giải pháp theo hướng chuyển hóa đoàn kết về nhận thức thành đoàn kết trong hành động, liên kết lợi ích và cùng phát triển.

Một là, tiếp tục hoàn thiện nhận thức và thể chế về đại đoàn kết toàn dân tộc. Quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về đại đoàn kết là nguồn sức mạnh và động lực phát triển; đồng thời cụ thể hóa nguyên tắc bình đẳng giữa các dân tộc thành chính sách bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng đối với nguồn lực, dịch vụ và cơ hội phát triển. Nghị quyết số 43-NQ/ TW đã đặt yêu cầu phát huy tiềm năng, sức sáng tạo của mỗi người Việt Nam; tinh thần này tiếp tục được khẳng định trong định hướng phát triển của Đại hội XIV của Đảng (2026).

Hai là, chuyển trọng tâm từ hỗ trợ sang tạo cơ hội và phát huy năng lực chủ thể. Chính sách cần ưu tiên giáo dục, đào tạo nghề, việc làm, sinh kế, vốn, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và tiếp cận thị trường, nhất là đối với các nhóm có mức độ thiếu hụt cơ hội cao.

Ba là, tăng cường liên kết các chủ thể trong phát triển. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo; doanh nghiệp, hợp tác xã, cộng đồng, các tổ chức xã hội và người dân cùng tham gia tạo lập, phân bổ và sử dụng nguồn lực. Qua đó, đại đoàn kết được chuyển hóa thành mạng lưới hợp tác và chia sẻ cơ hội phát triển.

Bốn là, phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân và củng cố niềm tin xã hội. Tăng cường cơ chế để người dân tham gia xây dựng, thực hiện và giám sát chính sách; bảo đảm tiếng nói của các cộng đồng, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, được phản ánh thực chất.

Năm là, xây dựng hệ thống đánh giá bình đẳng cơ hội gắn với đại đoàn kết, dựa trên các chỉ báo về tiếp cận nguồn lực, năng lực tham gia, mức độ thụ hưởng và khả năng chuyển hóa cơ hội thành kết quả phát triển. Đây là cơ sở để đại đoàn kết vừa tạo ra cơ hội bình đẳng, vừa được củng cố bởi chính những thành quả công bằng mà nó tạo ra.

3. Thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, mối quan hệ giữa đại đoàn kết toàn dân tộc và bình đẳng về cơ hội phát triển cần được nhìn nhận như một quan hệ biện chứng, trong đó đoàn kết vừa là nền tảng chính trị - xã hội, vừa là cơ chế huy động và phân bổ nguồn lực phát triển. Nghị quyết số 43-NQ/TW xác định yêu cầu phát huy sức mạnh đại đoàn kết, giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích, bảo đảm công bằng, bình đẳng trong tiếp cận cơ hội và thụ hưởng thành quả phát triển; Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2026) tiếp tục khẳng định yêu cầu thực hiện đại đoàn kết trên cơ sở hài hòa lợi ích và bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc, giai tầng và mỗi người dân.

Từ góc độ này, cơ chế đại đoàn kết có thể được khái quát qua chuỗi: “hài hòa lợi ích, tạo đồng thuận, liên kết các chủ thể, huy động và chia sẻ nguồn lực, mở rộng khả năng tiếp cận cơ hội, nâng cao năng lực chủ thể, cùng tham gia và cùng đóng góp và cùng thụ hưởng”. Điểm đặc biệt là bình đẳng cơ hội không chỉ là kết quả của chính sách phân bổ nguồn lực, đồng thời còn là điều kiện củng cố niềm tin, tăng cường hợp tác và tái tạo sức mạnh đoàn kết.

Do đó, yêu cầu đặt ra không phải là đồng nhất hóa điều kiện phát triển, mà là khắc phục những rào cản bất lợi về điểm xuất phát, tạo khả năng tiếp cận thực chất và nâng cao năng lực chuyển hóa cơ hội thành kết quả. Đây là cơ sở để chuyển từ tư duy hỗ trợ đơn giản sang trao quyền, phát huy nội lực và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng.

Như vậy, giá trị khoa học và thực tiễn của đại đoàn kết cần được đánh giá không chỉ ở mức độ đồng thuận xã hội, mà còn ở khả năng tạo lập một không gian phát triển trong đó mọi dân tộc và mỗi người dân đều có cơ hội tham gia, đóng góp và thụ hưởng. Đây là phương diện quan trọng để cụ thể hóa quan điểm “Dân là gốc” và phát huy sức mạnh Nhân dân trong giai đoạn phát triển mới.

4. Kết luận

Đại đoàn kết toàn dân tộc là nền tảng chính trị - xã hội, đồng thời là nguồn lực nội sinh quan trọng để bảo đảm bình đẳng về cơ hội phát triển. Thực hiện chủ trương của Đảng, cần chuyển hóa đoàn kết thành cơ chế hài hòa lợi ích, kết nối chủ thể, huy động nguồn lực và mở rộng khả năng tiếp cận các cơ hội phát triển. Đại hội XIV của Đảng (2026) tiếp tục khẳng định đại đoàn kết là nền tảng sức mạnh quốc gia, gắn với bảo đảm công bằng, bình đẳng trong tiếp cận cơ hội và thụ hưởng thành quả phát triển. Vì vậy, bình đẳng cơ hội vừa là mục tiêu, vừa là điều kiện củng cố đoàn kết; qua đó hình thành vòng tuần hoàn “đoàn kết, đồng thuận, phát triển, công bằng, niềm tin, đoàn kết”, góp phần xây dựng Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và bao trùm.

*Chủ tịch Hội Hỗ trợ Kinh tế miền núi Việt Nam

**Viện Kinh tế vùng dân tộc

Tài liệu tham khảo

1. Dương Dung, Vũ Hiếu, Cao Hoàng (2026), Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới, https://quochoi.vn/tintuc/ Pages/su-kien-noi-bat.aspx?ItemID=98276

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, tập II, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2023), Nghị quyết số 43-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục phát huy truyền thống, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đất nước ta ngày càng phồn vinh, hạnh phúc, Hà Nội.

4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

5. Quốc hội (2015), Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hà Nội.

6. Chính phủ (2022), Nghị quyết số 10/NQ-CP ngày 28/01/2022 về ban hành Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, Hà Nội.

7. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 1657/ QĐ-TTg ngày 30/12/2022 ban hành Chương trình hành động thực hiện Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, Hà Nội.