Món xôi đen truyền thống trong dịp Tết Thanh minh của đồng bào Tày, Nùng

Xôi đen là món ăn được nấu từ gạo nếp ngâm lá sau sau, loại lá làm xôi đen ngon nhất vào dịp tiết Thanh minh. Vào khoảng cuối tháng 2 và đầu tháng 3 Âm lịch, cây sau sau  phát triển lá mạnh mẽ nhất, khi đó, đồng bào sẽ chọn lá bánh tẻ (lá không quá non cũng không quá già) để về làm nguyên liệu nấu xôi.

Sau sau là cây thân gỗ, với những cây lâu năm cao lớn, lá sẽ thơm hơn, đồng nghĩa với việc lấy lá cũng khó khăn hơn, nhưng để làm được món xôi thơm ngon, bóng đẹp dâng cúng Tổ tiên, đồng bào không quản ngại, khó khăn vào rừng trèo cây hái lá.

Gạo để làm xôi phải là loại gạo nếp ngon, hạt đều, bóng mẩy. Lá sau sau hái về được rửa sạch, băm nhỏ cho vào cối giã, rồi mang đi ngâm nước cho ra nhựa. Để lấy được màu nước đặc trưng, đồng bào lọc nhiều lần để loại bỏ cặn lá và đun trên bếp lửa liu riu, phải đảo liên tục đến khi nước chuyển sang màu đen.

Gạo nếp vo sạch, ngâm với nước cốt lá đang còn ấm. Để xôi ngấm màu và lên màu đen bóng, hễ nước ngâm xôi nguội lại chắt nước ra đun ấm rồi đổ lại vào nếp ngâm tiếp. Hoặc đổ bỏ hẳn nước ngâm cũ, lấy nước cốt lá mới đun ấm rồi đổ vào nếp ngâm, cứ thế ngâm đi ngâm lại 3-4 lần đến khi gạo chuyển sang màu xanh đen thẫm. Vì lá sau sau không dễ lấy, nên thông thường, đồng bào tận dụng nước cốt lá sau sau đang ngâm nếp để đun ấm lại và ngâm tiếp.

Sau vài tiếng (có thể từ 2 đến 8 tiếng tùy vào loại nếp), khi thấy màu xanh đen nhuốm đều hạt gạo thì đổ nếp ra rá cho róc nước. Gạo nếp đã ráo hạt, đổ vào chõ đồ xôi khoảng 20 phút, cho xôi ra mâm xơi đều để bay bớt hơi nước, xôi nguội chừng năm sáu phần lại cho vào chõ đồ thêm chừng 15 đến 20 phút nữa là xôi chín.

Xôi nếp đen chín có độ đen bóng, hạt mềm dẻo, không nát. Xôi thơm mùi nếp quyện với mùi lá sau sau dịu ngọt rất hấp dẫn. Nhờ quá trình ngâm gạo và thẩm thấu nhựa lá sau sau nên xôi đen để được lâu không bị thiu, khi nguội vẫn mềm dẻo không bị cứng. Bà con đơm xôi vào lá dong hoặc lá chuối, gói lại thành từng gói dâng cúng ở bàn thờ trong nhà, và đủ số phần theo số ngôi mộ trong nghĩa trang gia đình.

Món xôi đen là lễ vật không thể thiếu trong dịp Tết Thanh minh của bà con Tày, Nùng vì đây là thời điểm lá sau sau đạt hương vị ngon nhất. Đối với đồng bào, lá sau sau vừa là một nguyên liệu nấu xôi, vừa có công dụng như một vị thuốc tốt cho sức khỏe. Ngoài xôi đen, đồng bào một số địa phương còn nấu xôi nhiều màu sắc (từ các nguyên liệu lá cây rừng) trộn với xôi đen để dâng cúng, trong đó, xôi đen là món đòi hỏi sự kỳ công nhất về nhuộm màu hạt nếp. Để làm được món xôi đen, đòi hỏi người nấu phải dụng tâm, tỷ mỷ từ khâu lấy lá, chắt lọc nước cốt, ngâm nếp, đồ xôi... chính điều này thể hiện tấm lòng hiếu thảo của con cháu đối với Tổ tiên.

Vào dịp Tết Thanh minh, đồng bào Tày, Nùng và một số dân tộc thiểu số khác sẽ ăn tết rất to. Đặc biệt, vào ngày cúng tảo mộ, tất cả các con cháu sẽ tập trung ở nghĩa trang dọn sạch sẽ quanh mộ để người lớn tuổi trong gia đình tiến hành cúng lễ Tổ tiên. Sau khi cúng, ở một số nơi có tập tục con cháu sẽ “ăn cỗ” ngay ở khu nghĩa trang với ý nghĩa sum họp cả về tâm linh và tinh thần đoàn kết gia đình lớn. Trong dịp này, đồng bào sẽ không bắt ép vợ, chồng phải theo lễ Tết ở nhà mình mà linh hoạt cho mọi người được về tảo mộ, sum vầy ở gia đình nhà đẻ.

Khách của gia đình đến chơi vào dịp Thanh minh rất được trân quý. Đồng bào sẽ tha thiết mời khách ăn bữa cơm Tết Thanh minh, thưởng thức nắm xôi đen hoặc xôi ngũ sắc.

Ăn xôi nếp đen không bị nóng bụng, chướng bụng khó tiêu. Thưởng thức xôi đen, ta nên nhai kỹ và chậm rãi cảm nhận vị ngọt nhẹ của nếp, hương thơm dìu dịu của nếp quyện với mùi lá sau sau đồ trong chõ xôi gỗ, vị mặn nhè nhẹ của muối, vị béo bùi của nếp và một chút hương khói từ bếp củi. Xôi được bọc trong lá chuối hoặc lá dong sẽ có thêm hương của các loại lá tươi này. Thưởng thức xôi đen một lần, ta sẽ nhớ mãi hương vị đặc trưng của món xôi đặc trưng dịp Tết Thanh minh.

Tiết Thanh minh là tiết thứ năm trong "nhị thập tứ khí" và đã được người phương Đông coi là một lễ tiết hằng năm. Tiết Thanh minh đến sau ngày Lập xuân 45 ngày. Theo nghĩa đen, thanh là khí trong, còn minh là sáng sủa. Khi tiết Xuân phân qua, những cơn mưa bụi của trời xuân đã hết, bầu trời trở nên quang đãng, sáng sủa là sang tiết Thanh minh. Tiết Thanh minh sẽ kéo dài khoảng hai đến ba tuần. Thông thường, bà con người Tày, Nùng sẽ chọn một ngày để coi đó là Tết (thường là ngày đầu tiên trong tiết Thanh minh). Năm 2026, tiết Thanh minh sẽ bắt đầu từ ngày 5/4 đến hết ngày 20/4 Dương lịch./.