Lễ hội tiếng sấm đầu năm của người Ơ đu ở Nghệ An

Theo già làng, thầy mo Lo Văn Cường, bản Văng Môn cho biết: Từ xa xưa, khi chưa có lịch tính thời gian, Tổ tiên người Ơ Đu đã lấy tiếng sấm làm mốc khởi đầu năm mới. Quan niệm này xuất phát từ đời sống sản xuất nương rẫy, phụ thuộc nhiều vào tự nhiên. Khi sấm vang, mưa sẽ về, đất trời sinh sôi, vạn vật bắt đầu một vòng tuần hoàn mới. Vì vậy, lễ hội tiếng sấm đầu năm không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, mà còn gắn chặt với nhịp sống và sinh kế của cộng đồng.

Sau đêm xuất hiện tiếng sấm đầu tiên trong năm, sáng sớm hôm sau, khi sương núi còn bảng lảng khắp bản làng, bà con Ơ Đu đã thức dậy. Mọi người cùng nhau mang những vật dụng gắn liền với đời sống sinh hoạt hằng ngày như nồi niêu, xoong chảo, dao, gùi, mâm bát… ra suối thiêng để rửa sạch, lau chùi. Dòng suối Nậm Ngân trong xanh chảy sau bản trở thành không gian thiêng, nơi diễn ra nghi thức “rửa trôi năm cũ”. Với người Ơ Đu, việc rửa các vật dụng sinh hoạt bằng nước suối đầu năm mang ý nghĩa gột bỏ những điều xui rủi, đen đủi của năm cũ, cầu mong bước sang năm mới gặp nhiều may mắn, suôn sẻ.

Không chỉ đồ dùng, con người cũng hòa mình vào dòng nước mát lành của suối thiêng. Trẻ nhỏ được cha mẹ rửa mặt bằng nước suối với mong muốn lớn lên khỏe mạnh, thông minh, lanh lợi. Người lớn rửa tay, rửa chân, vuốt nước lên tóc với niềm tin được tiếp thêm sinh lực, có sức khỏe dẻo dai để lên rẫy, vào rừng, lao động sản xuất trong năm mới. Trong không khí rộn ràng ấy, bà con gặp gỡ, chào hỏi, trao cho nhau những lời chúc tốt đẹp đầu xuân.

Cụ Vi Thị Dung, người cao tuổi trong bản Văng Môn cho biết, mỗi dịp lễ hội tiếng sấm đầu năm, con cháu, anh em, họ hàng làm ăn xa quê đều cố gắng thu xếp công việc để trở về chung vui. Đây là dịp để mọi người nhớ về cội nguồn, sum họp gia đình, củng cố tình làng nghĩa xóm.

Trong trình tự nghi lễ, cúng bản là nghi thức đầu tiên và có ý nghĩa quan trọng. Mâm cúng bản gồm các lễ vật giản dị nhưng trang trọng như gà luộc, xôi nếp, rượu trắng. Thầy mo là người chủ lễ, thay mặt dân bản đọc lời khấn thông báo và xin phép Thổ địa, Thổ công cho phép bản làng tổ chức đón năm mới, cầu mong sự che chở, bảo vệ cho cộng đồng trong suốt một năm.

Sau đó là các nghi lễ cúng thần Sấm, cúng Tổ tiên và cúng làm vía cho dân bản. Hai mâm cúng được chuẩn bị công phu với những món ăn truyền thống của người Ơ Đu, chủ yếu được chế biến từ sản vật núi rừng như: Thủ lợn luộc, cá suối nướng, các loại thịt luộc, cơm lam, rượu đựng trong ống nứa, rêu đá, lạp cá, nhoọc chuột, lá môn… Các lễ vật được bày trên mâm đan bằng mây, lót lá chuối, thể hiện sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Trong không gian linh thiêng, thầy mo cầu khấn thần Sấm và Tổ tiên về thụ lễ vật, phù hộ cho bản làng yên bình, mưa thuận gió hòa, thiên nhiên tươi tốt, con người đoàn kết, dồi dào sức khỏe, công việc làm ăn, học tập thuận lợi.

Kết thúc các nghi lễ cúng, thầy mo và các già làng trong bản cùng nâng chén rượu đầu năm, cầu chúc những điều tốt đẹp sẽ đến với bản làng. Dân bản thực hiện nghi thức buộc chỉ đen vào cổ tay cho nhau, với ý nghĩa cầu mong sức khỏe, bình an.

Trong những ngày diễn ra lễ hội, bản Văng Môn rộn ràng bởi âm thanh vui tươi của các loại nhạc cụ làm từ tre nứa. Người Ơ Đu cùng nhau múa hát, mở rộng vòng xòe, ca hát và vui chơi, tạo nên bức tranh sinh động về đời sống văn hóa cộng đồng giàu bản sắc.

Những năm gần đây, cùng với sự quan tâm của chính quyền địa phương, đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào Ơ Đu ngày càng được nâng cao. Việc duy trì Lễ hội tiếng sấm đầu năm, cùng các mô hình sinh hoạt văn hóa như câu lạc bộ dân ca, dân vũ đã góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống đặc sắc dân tộc Ơ Đu. Đây không chỉ là nền tảng để di sản tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của một dân tộc ít người giữa dòng chảy không ngừng của đời sống hiện đại./.