Không gian văn hóa cồng chiêng - Điểm nhấn văn hóa Tây Nguyên

Các cộng đồng cư dân nơi đây chủ yếu sống bằng canh tác nông nghiệp truyền thống. Họ đã phát triển nhiều loại hình nghề thủ công, sáng tạo ra nhiều phong cách trang trí và các kiểu nhà ở truyền thống độc đáo của mình.

Tín ngưỡng chủ đạo của cư dân nơi đây xuất phát từ tục thờ cúng Tổ tiên, Shaman giáo và thờ cúng vật linh. Gắn bó mật thiết với cuộc sống hằng ngày của cư dân và chu kỳ các mùa trong năm, những tín ngưỡng này hình thành nên một thế giới thần bí, nơi những chiếc cồng chiêng là cầu nối thông linh giữa con người, thần linh và thế giới siêu nhiên. Chứa đựng bên trong mỗi chiếc chiêng, chiếc cồng là một vị thần. Cố Giáo sư, Tiến sĩ Tô Ngọc Thanh - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và âm nhạc dân tộc hàng đầu Việt Nam từng nói: “Cồng chiêng càng già thì thần linh càng mạnh và càng thiêng”. Hầu như nhà nào cũng có cồng chiêng, thậm chí có gia đình có tới vài bộ. Điều này thể hiện sự giàu có và quyền thế, đồng thời cũng là vật che chắn, bảo vệ cho gia đình.

Bao ngàn đời nay, cồng chiêng gắn bó với người dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên như một phần không thể thiếu trong suốt vòng đời mỗi con người và trong hầu như tất cả các sự kiện quan trọng của cộng đồng: Từ lễ thổi tai cho trẻ sơ sinh, lễ cưới xin, lễ tiễn đưa người chết, lễ đâm trâu trong ngày bỏ mả... cho đến lễ cúng máng nước, mừng lúa mới, lễ đóng cửa kho, lễ mừng nhà rông mới...

Có giả thuyết cho rằng văn hóa cồng chiêng bắt nguồn từ văn minh Đông Sơn, là nền văn hóa đồng thau xuất hiện tại Đông Nam Á. Cồng chiêng của Việt Nam rất đặc trưng so với cồng chiêng ở những khu vực khác do tính cộng đồng rất cao. Điều này thể hiện ở việc mỗi nhạc công đánh một chiếc. Từng thành viên trong dàn nhạc nhớ rõ từng tiết tấu của từng bài chiêng trong mỗi nghi lễ và kết hợp hài hòa với các nhạc công khác cùng chơi. Tùy theo từng nhóm dân tộc, cồng chiêng được đánh bằng dùi hoặc bằng tay; mỗi dàn cồng chiêng từ 2 đến 13 chiếc có đường kính dao động từ 25 đến 120 cm.

Xưa nay, người Tây Nguyên không tự chế tác mà mua cồng chiêng của người Kinh từ các vùng Đà Nẵng, Quảng Ngãi, của người Lào hoặc Campuchia rồi về nắn chỉnh lại để có được âm thanh mong muốn. Mỗi buôn làng đều có một người chuyên lên chiêng, hay còn gọi là người chỉnh chiêng.

Các quá trình chuyển biến về kinh tế, xã hội và tín ngưỡng đã và đang làm thay đổi mạnh mẽ cuộc sống của các cộng đồng nơi đây. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đang đứng trước nguy cơ mai một rất lớn. Việc gìn giữ và chuyển giao lại các tri thức và bí quyết về cồng chiêng cho thế hệ tương lai gặp rất nhiều khó khăn. Phần vì nhiều nghệ nhân nắm giữ bí quyết qua đời, nhiều người không còn biết hết các nghi lễ truyền thống, thế hệ trẻ ít hoặc không quan tâm đến cồng chiêng do sức hút mạnh mẽ của cuộc sống hiện đại và văn hóa du nhập...

Khi Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đã trở thành Kiệt tác Di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, bên cạnh niềm tự hào là trách nhiệm hết sức nặng nề và to lớn. Cồng chiêng vốn là tài sản vô giá, được các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên sáng tạo và trao truyền lại bao đời nay. Cồng chiêng càng phải cần được giữ gìn, phát huy trong đời sống đương đại.

Năm nay, tỉnh Gia Lai - vùng đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa tiêu biểu, có sức lan tỏa ở tầm quốc gia và quốc tế đã đăng cai Năm Du lịch quốc gia 2026. Đã hơn chục năm kể từ khi Lâm Đồng đăng cai Năm Du lịch quốc gia 2014, cồng chiêng Tây Nguyên mới có cơ hội tỏa sáng mạnh mẽ trong sự kiện du lịch quan trọng nhất năm. Trong số 244 sự kiện, hoạt động du lịch, văn hóa và thể thao diễn ra suốt cả Năm Du lịch quốc gia 2026, tỉnh dự kiến trong Quý IV tổ chức chương trình “Gia Lai - Chạm nhịp cồng chiêng, chạm hồn Tây Nguyên,” tập trung vào sự kiện mang đậm bản sắc văn hóa là Festival Quốc tế Cồng chiêng Tây Nguyên. Đây là cơ hội lớn để Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên phát huy vai trò là một điểm nhấn văn hóa, góp phần phát triển du lịch của Gia Lai nói riêng, Tây Nguyên nói chung./.