Hát A Day là lối hát "nói", kỹ thuật không phức tạp, thể hiện nhiều trạng thái tình cảm (Ảnh minh họa)Để bắt đầu, dàn nhạc dạo nhạc, đôi trai gái múa chào mời, người hát cất giọng, dứt câu và múa theo nhạc. Ngưng nhạc, người kia sẽ hát đáp lời và múa theo câu nhạc đệm xen kẽ. Tùy mức độ nội dung bài hát dài hay ngắn, cặp nam nữ sẽ liên tục hát đối đáp cho tới khi kết thúc tiết mục.
Dù là lối hát nói giản đơn, tự do nhưng phải tuân thủ, hát đúng âm điệu, cất giọng khi lên xuống, lúc nhỏ to. Thông thường, mỗi câu hát có độ dài từ 30 - 40 giây, mỗi bài hát từ 5 - 10 phút, tùy theo chủ đề đưa ra. Từ lời bài hát, dàn nhạc đệm diễn tấu, làm nền để cặp nam nữ vừa hát vừa múa vờn theo nhau, như trêu ghẹo, giao duyên khiến tiết mục trở nên sinh động, tạo không khí vui tươi, hấp dẫn người xem.
Tiết mục hát ADay nào cũng phải dựa theo bài ca và bản nhạc đệm. Tùy từng bối cảnh, lễ hội, nghi lễ gia đình hay sinh hoạt cộng đồng mà hát ADay có thể sử dụng bài hát truyền thống hoặc viết lời mới, hay ứng tác tại chỗ. Các bài bản hiện có như cổ vũ đua ghe ngo, ca ngợi, chúc phúc trong nghi lễ gia đình; trong sinh hoạt cộng đồng có các bài ca nói về đạo đức, lối sống; nay có cả bài về xây dựng đời sống văn hóa, cổ vũ thanh niên tòng quân, chấp hành chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Bài hát chỉ sáng tác phần lời để hát, không có giai điệu. Bởi ADay là một kiểu hát nói. Do vậy, trong soạn lời hay trong diễn xướng, người hát phải có khả năng ứng tác hoặc thêm bớt lời để đối đáp ăn ý nhưng vẫn tập trung, bám theo chủ đề, tình huống, hoàn cảnh tạo nên không khí phấn khởi, hấp dẫn, lôi cuốn người xem cổ vũ.
Âm nhạc là phần chủ lực trong hát ADay, bởi đây là giai điệu khung nền, dẫn dắt người hát và người múa theo nhịp điệu. Từ thời xưa, các bài nhạc đệm cho hát ADay, được chọn từ bản nhạc đệm của lối hát đối đáp hay tuồng tích hát dù kê, hay nhạc múa truyền thống. Điệu nhạc phổ biến nhất sử dụng cho tới bây giờ là bản đờn Phum Phuông, Prop kai. Thỉnh thoảng dùng nhạc múa lăm lêu… Tất cả đều thể hiện giai điệu vui tươi, sôi nổi theo nhịp 2/4.
Dàn nhạc đệm cho hát ADay nếu đầy đủ có thể 5-6 nhạc cụ truyền thống, gồm: T’ro sô (đàn cò), T’rou (đàn gáo), Khum (tam thập lục), Khlai (sáo trúc), Ch’hưm (chập chả), Tà khê (đàn cá sấu), Sko Đay (trống vỗ)… Tuy nhiên, ngày nay, tại các cuộc chơi đột xuất hay sinh hoạt cộng đồng, chỉ cần vài nhạc cụ như T’sô và Sko Đay vẫn đệm được cho tiết mục hát ADay.
Trong hát ADay có thể múa nhưng không nhất thiết phải có múa khi hát ADay. Múa trong hát ADay là điệu múa tổng hợp, gồm cả điệu rom vong, lăm lêu…
Ngay từ xưa, hát ADay thường diễn ra tại các lễ hội của người Khmer Nam Bộ. Cuộc hát ADay có thể diễn ra trên sân chùa, hoặc trên sân khấu. Khi trình diễn, người thưởng thức ngồi, đứng quây quần xung quanh. Cuộc hát có thể kéo dài cả đêm, bởi còn đan xen với phần trình diễn của múa rom vong, hay tuồng dù kê. Ngoài ra, trong các sinh hoạt cộng đồng, các sự kiện tại chùa, đội văn nghệ của chùa sẽ tham gia phục vụ các tiết mục ADay được soạn lời mới. Một số đội văn nghệ dàn dựng tiết mục hát ADay để tham gia các hội diễn nghệ thuật quần chúng.
Trong các nghi lễ gia đình, đặc biệt là đám cưới, khi đưa lễ vật và chú rể qua nhà gái, dàn nhạc và nhóm hát ADay đến trình diễn, tạo không khí vui tươi sôi nổi, hát ADay với các bài chúc phúc, mong muốn cặp vợ chồng sống hòa thuận, làm ăn khá giả, gia đình hạnh phúc.
Hát ADay tham gia vào các lễ hội chỉ để góp vui, tạo điều kiện cho các đôi trai gái có dịp thi tài, “đấu” đối đáp. Đôi khi, họ cũng bén duyên từ đây. Trong các nghi lễ gia đình, hát ADay cũng nhằm ý nghĩa nêu trên, nhưng bài hát thiên về chúc phúc. Do vậy, ngày xưa trai gái trong các phum, sóc vẫn thường ôn luyện về lối hát, điệu múa; cũng như các ứng tác qua lời lẽ, đậm chất văn chương để trổ tài trước mọi người.
Hát ADay của người Khmer trở thành nét sinh hoạt văn hóa độc đáo, đặc trưng trong các phum, sóc, gắn liền với ngôi chùa và gia đình, thể hiện khả năng sáng tạo văn hóa, thỏa mãn nhu cầu giải trí của cộng đồng. Thực hành hát ADay còn là môi trường bảo lưu các giá trị về âm nhạc, múa dân gian của cộng đồng; góp phần cố kết cộng đồng, là cầu nối bền chặt giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với cộng đồng./.
