Mũi kim, đường chỉ kết nối và trao truyền văn hóa Dao

Với người Dao, trang phục truyền thống không đơn thuần là quần áo để mặc trong những dịp đặc biệt. Mỗi màu sắc, hoa văn, cách phối trang phục đều gắn với quan niệm thẩm mỹ, đời sống tinh thần và những dấu ấn văn hóa được cộng đồng gìn giữ từ lâu đời. Bởi vậy, trong câu chuyện bảo tồn văn hóa dân tộc Dao ở xã Thống Nhất, nghề thêu truyền thống luôn giữ một vị trí quan trọng.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội, trang phục hiện đại dần trở nên phổ biến bởi sự thuận tiện và phù hợp với nhịp sống mới. Điều đó cũng khiến việc mặc và tự thêu trang phục truyền thống trong cộng đồng Dao có lúc đứng trước nguy cơ bị mai một, nhất là trong thế hệ trẻ.

Trước thực tế ấy, xã Thống Nhất chú trọng tuyên truyền, vận động đồng bào duy trì việc mặc trang phục truyền thống trong các dịp lễ, Tết, nghi lễ quan trọng và từng bước đưa việc bảo tồn nghề thêu trở thành hoạt động thường xuyên trong cộng đồng.

Ở nhiều thôn, bản, những người phụ nữ Dao vẫn lặng lẽ ngồi bên khung vải, kiên nhẫn tạo nên từng đường nét hoa văn. Công việc tưởng như giản dị ấy đòi hỏi sự khéo léo, cẩn trọng và đặc biệt là lòng kiên trì. Một bộ trang phục truyền thống có thể mất nhiều tháng, thậm chí cả năm mới hoàn thành.

Bà Triệu Thị Loan, người dân thôn Đồng Quặng, cho biết phụ nữ Dao trong thôn vẫn duy trì nghề thêu và truyền dạy kỹ thuật cho nhau. Những người lớn tuổi, có kinh nghiệm thường hướng dẫn lớp trẻ cách chọn màu, tạo hình, sắp xếp hoa văn và hoàn thiện từng chi tiết trên trang phục. Việc truyền nghề chủ yếu diễn ra trong gia đình, nhóm nhỏ hoặc các câu lạc bộ, nhưng chính không gian gần gũi ấy lại giúp những kỹ năng tưởng như rất riêng của mỗi người thợ được tiếp nối tự nhiên.

Điều đáng mừng là không chỉ phụ nữ trung niên, nhiều phụ nữ trẻ và học sinh cũng bắt đầu làm quen với việc thêu trang phục truyền thống. Mỗi đường kim vì thế không chỉ nối những mảnh vải thành một bộ trang phục, mà còn nối các thế hệ trong cộng đồng.

Bảo tồn văn hóa Dao ở Thống Nhất không dừng lại ở nghề thêu. Trong đời sống cộng đồng, nhiều phong tục, tín ngưỡng và nghi lễ truyền thống vẫn được duy trì, trong đó có tục thờ Bàn Vương, nghi lễ cưới hỏi, cầu mùa và lễ cấp sắc. Đặc biệt, lễ cấp sắc - một nghi lễ quan trọng đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông Dao - vẫn được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Những giá trị ấy được tạo thêm không gian để lưu giữ khi Khu bảo tồn văn hóa dân tộc Dao tại thôn Đồng Lá được đưa vào hoạt động đầu năm 2026. Không gian này tập hợp, trưng bày nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Dao trên địa bàn, từ trang phục, tiếng nói, chữ viết đến dân ca, tri thức dân gian và những hình ảnh phản ánh đời sống cộng đồng.

Khu bảo tồn không chỉ có ý nghĩa như một nơi lưu giữ hiện vật. Quan trọng hơn, đây đang trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, nơi những giá trị vốn tồn tại trong đời sống cộng đồng được giới thiệu, thực hành và trao truyền cho thế hệ sau.

Theo ông Trần Ngọc Thế, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thống Nhất, địa phương đã tổ chức các lớp truyền dạy tiếng nói, chữ Nôm Dao, hát đối, múa và dân ca cho thế hệ trẻ. Đây là hướng đi nhằm đưa việc bảo tồn văn hóa ra khỏi phạm vi trưng bày, để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Trong hành trình ấy, nghề thêu có một ý nghĩa đặc biệt. Một hoa văn được tạo nên từ hàng trăm, hàng nghìn mũi chỉ; cũng như văn hóa của một cộng đồng được hình thành từ vô số phong tục, ký ức và cách ứng xử được trao truyền qua thời gian. Nếu một thế hệ không còn biết thêu, không còn hiểu ý nghĩa của những hoa văn trên trang phục, một phần ký ức văn hóa cũng có thể phai nhạt.

Bởi vậy, giữ nghề thêu cũng chính là giữ một phương thức kể chuyện của người Dao. Qua màu vải, đường chỉ và những họa tiết truyền thống, người Dao kể về quan niệm thẩm mỹ, về đời sống tinh thần và về sự gắn bó của cộng đồng với cội nguồn.

Thời gian tới, xã Thống Nhất tiếp tục hỗ trợ nghệ nhân mở các lớp truyền dạy chữ, tiếng nói, dân ca và nghề thêu; đồng thời phát huy hiệu quả Khu bảo tồn văn hóa dân tộc Dao tại thôn Đồng Lá. Khi người trẻ được trao cơ hội học, thực hành và tự hào về văn hóa của chính cộng đồng mình, việc bảo tồn mới có thể tạo nên sức sống lâu dài.

Giữa những đổi thay của đời sống hôm nay, những người phụ nữ Dao vẫn cần mẫn bên đường kim, mũi chỉ. Từ đôi bàn tay ấy, những bộ trang phục truyền thống tiếp tục được hoàn thiện, những hoa văn xưa tiếp tục hiện hữu. Và cùng với mỗi mũi kim được truyền lại, một phần hồn văn hóa Dao cũng đang được nối dài./.