Quả pao có hình tròn, to chừng quả cam, được khâu từ nhiều mảnh vải lanh rực rỡ sắc màu, bên trong nhồi hạt lanh. Người Mông quan niệm, hạt lanh tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở, ấm no. Chính vì vậy, để làm được một quả pao đẹp, người phụ nữ phải khâu thật khéo, các đường may kín, căng tròn vừa tay.
Đối với trẻ em gái dân tộc Mông ở Sơn La, đi chơi hội không thể thiếu quả pao trên tay
Chị Lầu Thị Ly, xã Yên Châu chia sẻ: “Đàn ông dân tộc Mông đi tìm vợ tiêu chuẩn đầu tiên là nhìn vào sự khéo tay của cô gái, từ việc dệt vải, thêu váy cho đến khâu quả pao. Một quả pao tốt cầm không quá cứng, cũng không quá mềm. Con gái Mông đảm đang là phải biết làm quả pao đẹp. Dù bây giờ nhiều người dùng bóng tennis hay cao su cho tiện, nhưng quả pao khâu từ vải, nhồi hạt lanh mới thực sự có hồn và giữ được giá trị truyền thống”.
Theo các cao niên, trước kia, một thiếu nữ đến tuổi cập kê mà không biết làm quả pao thì khó được chàng trai để mắt. Vì vậy, quả pao vừa là món đồ chơi, vừa là thước đo sự khéo léo và phẩm chất của người con gái Mông. Những cô bé mới lớn thường khâu quả pao nhỏ, màu đen giản dị; còn thiếu nữ đã đến tuổi yêu đương sẽ làm pao lớn, sặc sỡ, thể hiện sức sống và sự duyên dáng.
Ném pao thường diễn ra sôi nổi vào dịp tết cổ truyền, lễ mừng cơm mới hay các phiên chợ. Trên bãi đất rộng, trong tiếng khèn, tiếng sáo, nam nữ thanh niên đứng thành hai hàng đối diện, cách nhau 5-8m, tung bắt quả pao qua lại nhịp nhàng, tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa đặc trưng của người Mông.
Anh Sồng A Chìa, xã Lóng Sập cho biết: “Tôi gặp vợ mình cũng nhờ trò ném pao. Ngày đó đi hội xuân, thấy cô ấy ném pao khéo mà cười duyên lắm. Tôi giả vờ không trả quả pao, rồi tìm cớ đến nhà. Thế là nên duyên vợ chồng”.
Trong những dịp tết, ở khắp các bản vùng cao có người Mông sinh sống, hình ảnh hàng chục đôi nam nữ ném pao giữa sân nhà văn hóa bản, khu đất trống hay sân vận động đã trở thành nét sinh hoạt đặc sắc, níu chân du khách. Có khi người chơi chỉ muốn thử tài khéo léo, có khi quả pao lại là “cầu nối” để đôi trai gái tìm đến nhau. Người Mông còn có câu hát giao duyên: “Anh ném pao, em không bắt/Em không yêu, quả pao rơi rồi...”. Trong nhịp điệu ấy, nếu chàng trai mến cô gái nào, anh sẽ cố tình giữ quả pao, lấy cớ mang đến nhà làm quen, bày tỏ tình cảm. Dù chỉ là trò chơi, nhưng ném pao chứa đựng cả ý nghĩa nhân văn, sự kết nối giữa cá nhân - gia đình - cộng đồng.
Ông Sồng A Tủa, xã Chiềng Sơn, khẳng định: “Ném pao không chỉ là trò chơi giải trí. Nó còn là nét văn hóa làm nên bản sắc của người Mông. Thông qua quả pao, trai gái tìm hiểu nhau, còn cộng đồng thì thêm gắn kết. Bây giờ, nhiều lễ hội ở địa phương đều phục dựng ném pao như một phần không thể thiếu”.
Trò chơi ném pao đã được nhiều địa phương ở Sơn La đưa vào hoạt động văn hóa cộng đồng, trở thành “điểm nhấn” trong các lễ hội mùa Xuân như: Hội Hoa đào, Ngày hội Văn hóa - Du lịch Mộc Châu hay Tết Độc lập mùng 2/9. Những sân đất tràn ngập váy áo thổ cẩm rực rỡ, tiếng cười trong trẻo, quả pao bay lượn giữa trời - tất cả tạo nên bức tranh văn hóa sống động của núi rừng Tây Bắc.
Ngày nay, cùng với khèn, sáo, váy thổ cẩm, ném pao đã trở thành biểu tượng văn hóa đậm đà bản sắc của đồng bào Mông. Trò chơi giản dị ấy chứa đựng niềm tin, khát vọng về hạnh phúc, ấm no, đồng thời thể hiện sự gắn kết cộng đồng bền chặt./.
