Người có uy tín giữ hồn văn hóa cho buôn làng Tây Nguyên

Giữ báu vật, giữ ký ức buôn làng

Trong căn nhà dài truyền thống giữa buôn Kram, xã Ea Ktur, tỉnh Đắk Lắk, bà H’Bliăk Niê (SN 1962) nhẹ nhàng lau từng lớp bụi trên bề mặt hai chiếc chóe cổ Tang Anak Rai. Với bà, đó không đơn thuần là món đồ quý mà còn là kỷ vật gắn với người mẹ đã khuất, lưu giữ một phần ký ức gia đình qua bao thăng trầm.

Bà H’Bliăk kể, theo phong tục của người Ê Đê, chóe Tang Anak Rai thường được sử dụng cúng chủ nhà trong những dịp trọng đại, các nghi lễ quan trọng của gia đình. Sau khi mẹ mất lúc bà còn nhỏ, hai chiếc chóe cùng một số hiện vật của gia đình bị thất lạc. Mãi đến năm 1986, qua khi tìm hiểu thông tin, biết đó là chóe của gia đình, bà dành mấy chỉ vàng để chuộc lại.

“Đó là kỷ vật quý giá đối với tôi. Tôi cố gắng giữ gìn vì đây là những kỷ vật của mẹ và cũng là những hiện vật quý gắn với phong tục của dân tộc mình”, bà H’Bliăk chia sẻ.

Bên cạnh cặp chóe cổ, trong ngôi nhà dài truyền thống của bà còn có nhiều chóe quý, trống da trâu, bộ cồng chiêng, Kpan và những vật dụng truyền thống gắn bó với đời sống người Ê Đê từ nhiều thập kỷ trước. Mỗi hiện vật mang một câu chuyện riêng, phản ánh phong tục, tập quán, tín ngưỡng và nếp sinh hoạt của cộng đồng người Ê Đê.

Điều khiến bà trăn trở không chỉ là việc bảo quản những món đồ đã có tuổi đời hàng chục, hàng trăm năm. Nỗi lo lớn hơn là văn hóa truyền thống đang dần vắng bóng trong đời sống của thế hệ trẻ.

“Ngày trước, hầu như nhà nào trong buôn cũng có cồng chiêng. Bây giờ, số hộ còn giữ cồng chiêng ít đi, người biết đánh chiêng cũng vơi dần. Tôi chỉ mong con cháu không quên văn hóa của dân tộc mình”, bà H’Bliăk bộc bạch.

Cùng nỗi niềm ấy, tại buôn M’Liêng, xã Đắk Liêng, già làng Y Wé Ênuôl gần 80 tuổi, vẫn cẩn thận gìn giữ những hiện vật quý được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trong ngôi nhà sàn cổ ở đầu buôn M’Liêng, ông nâng niu giới thiệu chiếc trống da trâu có tuổi đời hàng trăm năm, chiếc chóe Yang Lung được lưu giữ suốt bốn đời và chóe Yang Piết gần 80 năm tuổi.

Theo già Y Wé, chóe Yang Lung chỉ xuất hiện trong những nghi lễ quan trọng như mừng lúa mới hay đón khách quý. Mỗi chiếc chóe đều gắn với những câu chuyện, phong tục và quan niệm riêng của cộng đồng Mnông.

“Mỗi chiếc chóe đều có câu chuyện riêng. Chúng không chỉ là tài sản mà còn là linh hồn của gia đình và buôn làng”, già Y Wé nói.

Người có uy tín nối mạch văn hóa qua các thế hệ

Đối với già làng, Người có uy tín ở các buôn làng Đắk Lắk, việc giữ gìn hiện vật văn hóa rất đáng trân trọng. Nhưng điều quan trọng hơn là làm sao để những giá trị văn hóa không nằm im dưới mái nhà truyền thống mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Với vai trò Người có uy tín, nhiều năm qua bà H’Bliăk tích cực vận động bà con gìn giữ bản sắc dân tộc, duy trì các phong tục tốt đẹp. Đến nay, gia đình bà vẫn thực hành những nghi lễ vòng đời như cúng sức khỏe, lễ kết nghĩa. Qua đó lưu truyền phong tục, góp phần truyền lửa cho thế hệ sau giữ gìn văn hóa truyền thống.

Ở buôn M’Liêng, già Y Wé, Người có uy tín của buôn cũng là một trong số ít người am hiểu nguồn gốc buôn làng và văn hóa Mnông. Ông thường xuyên động viên bà con giữ gìn cồng chiêng, nghề truyền thống và các nghi lễ của cộng đồng. Đồng bào Mnông nơi đây vẫn còn lưu giữ vài chục bộ cồng chiêng, nhiều người, cả nam và nữ, có thể đánh chiêng thành thạo.

Từ những việc làm bền bỉ ấy, Người có uy tín không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn tạo sự gắn kết trong cộng đồng. Khi người lớn làm gương, con cháu có thêm cơ hội tiếp xúc, hiểu và tự hào về nguồn cội. Khi những nghi lễ truyền thống được duy trì, tiếng chiêng còn vang lên trong buôn làng, văn hóa không chỉ được nhắc lại như ký ức mà tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Những chiếc chóe quý chỉ được sử dụng vào những dịp trọng đại của buôn làng

Trong bối cảnh du lịch cộng đồng gắn với văn hóa địa phương ngày càng được quan tâm, những người am hiểu phong tục, nắm giữ câu chuyện của buôn làng càng có vai trò quan trọng. Sức hấp dẫn của một vùng đất không chỉ đến từ cảnh quan mà còn nằm ở bản sắc riêng, những tập quán lâu đời và câu chuyện chân thực được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Bà H’Bliăk, già Y Wé cùng nhiều Người có uy tín khác chính là những người lưu giữ và kể lại các câu chuyện văn hóa. Từ những chiếc chóe cổ, bộ cồng chiêng đến phong tục trong đời sống thường ngày, Người có uy tín giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về văn hóa dân tộc mình. Đồng thời giúp du khách thêm trân trọng những giá trị riêng có của cộng đồng.

Tỉnh Đắk Lắk hiện có 1.069 Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số. Hằng năm, ngành công tác dân tộc của tỉnh đã triển khai các chính sách dành cho lực lượng này, trong đó có cấp báo, cung cấp thông tin, tổ chức hội nghị tập huấn, bồi dưỡng kiến thức và tổ chức các chuyến tham quan, học tập kinh nghiệm.

Bên cạnh đó, tỉnh thực hiện thăm hỏi, động viên Người có uy tín khi ốm đau, gặp khó khăn hoặc qua đời. Thường xuyên rà soát, bổ sung, kiện toàn đội ngũ theo quy định. Những chính sách này góp phần động viên Người có uy tín tiếp tục phát huy vai trò trong cộng đồng, vận động người dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, giữ gìn bản sắc văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.