Người giữ “hồn cổ” Ariya ở xóm Chăm Phú Thuận

Truyền chữ cổ, giữ tiếng lòng tiền nhân

Về thôn Phú Thuận, nhắc đến ông Thông Đinh Phụng, nhiều người nghĩ ngay đến những buổi truyền dạy chữ Chăm và hát ngâm Ariya tại nhà. Ở tuổi lục tuần, ông vẫn kiên trì lật giở những trang bản thảo đã ngả màu thời gian, cẩn thận giải nghĩa từng câu chữ, truyền lại cho lớp trẻ những giá trị văn hóa được các thế hệ người Chăm gìn giữ.

Với đồng bào Chăm nơi đây, đời sống văn hóa gắn bó mật thiết với các lễ hội truyền thống, tiếng trống Baranưng, tiếng kèn Saranai và những làn điệu Ariya trầm bổng. Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, việc truyền dạy chữ viết và nghệ thuật hát ngâm truyền thống đứng trước không ít khó khăn. Nhiều người trẻ giao tiếp thành thạo bằng tiếng mẹ đẻ nhưng chưa biết đọc, viết chữ Chăm; việc tiếp cận các tác phẩm Ariya cổ cũng ngày càng hạn chế.

Trăn trở trước thực tế ấy, ông Thông Đinh Phụng tự nguyện dành thời gian, công sức để truyền dạy cho thế hệ sau. Với ông, Ariya không đơn thuần là một hình thức diễn xướng dân gian mà còn chứa đựng những quan niệm về cuộc sống, đạo lý làm người và cách ứng xử trong gia đình, cộng đồng.

Ông chia sẻ, những tác phẩm như Ariya Gru pataow gửi gắm lời khuyên con trai chăm học, rèn luyện để trưởng thành; những lời răn dạy dành cho con gái nhấn mạnh lòng hiếu thảo, việc giữ gìn gia phong và sống nghĩa tình với mọi người. Những câu chữ được lưu truyền qua nhiều thế hệ không chỉ phản ánh đời sống tinh thần mà còn góp phần giáo dục đạo đức, bồi đắp ý thức về nguồn cội cho người Chăm. “Nếu để mất Ariya và chữ viết, chúng ta sẽ mất đi cái gốc của người Chăm”, nỗi niềm ấy cũng là động lực để ông bền bỉ theo đuổi công việc bảo tồn văn hóa truyền thống.

Ngôi nhà của ông tại thôn Phú Thuận vì thế trở thành lớp học đặc biệt. Vào buổi tối hoặc những ngày nghỉ cuối tuần, các em nhỏ và thanh niên trong thôn lại tìm đến học chữ, tập đọc những tác phẩm cổ và làm quen với nghệ thuật hát ngâm Ariya.

Công việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn của cả người dạy lẫn người học. Ông Phụng tự biên soạn tài liệu, giải nghĩa những từ ngữ cổ, hướng dẫn học trò từng nét chữ, cách phát âm, lấy hơi và ngân giọng theo nhịp điệu truyền thống. Tùy khả năng tiếp thu của từng em, ông điều chỉnh cách giảng giải để các em hiểu được nội dung, ý nghĩa tác phẩm thay vì chỉ ghi nhớ mặt chữ hay bắt chước giai điệu.

Đáng quý, các lớp học đều được ông duy trì miễn phí. Niềm vui của người thầy không nằm ở sự đền đáp vật chất mà ở việc nhìn thấy học trò tiến bộ, biết đọc chữ Chăm, hiểu lời người xưa và tự tin thể hiện những bài Ariya trong sinh hoạt văn hóa của gia đình, cộng đồng, nhất là vào dịp Lễ hội Katê.

Với vai trò chức sắc tôn giáo và Người có uy tín, ông Thông Đinh Phụng có điều kiện gần gũi, lắng nghe và chia sẻ với bà con. Sự am hiểu phong tục, tập quán cùng quá trình gắn bó với cộng đồng giúp ông góp tiếng nói trong việc gìn giữ những giá trị tốt đẹp, vận động người dân xây dựng nếp sống văn minh, phát huy tinh thần đoàn kết.

Công việc của ông không chỉ là truyền lại một loại hình nghệ thuật. Qua từng buổi học, những câu chuyện về tiền nhân, gia đình, đạo lý và trách nhiệm với cộng đồng cũng được trao truyền. Đó là cách để văn hóa Chăm tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, không chỉ qua lễ hội hay những trang tư liệu mà còn trong nhận thức và hành động của thế hệ trẻ.

Uy tín từ việc làm, trách nhiệm với cộng đồng

Không chỉ tâm huyết với công tác bảo tồn văn hóa, ông Thông Đinh Phụng còn gương mẫu trong lao động sản xuất, tích cực tham gia các hoạt động chung tại địa phương. Ông quan niệm, muốn gìn giữ bản sắc dân tộc lâu dài thì đời sống của mỗi gia đình cần được cải thiện, người dân có điều kiện chăm lo cho con cái và dành sự quan tâm thích đáng đến các giá trị tinh thần.

Bà Nguyễn Thị Hiền, Trưởng thôn Phú Thuận cho biết, ông Phụng là người tích cực ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp. Mô hình kinh tế gia đình góp phần tạo thu nhập ổn định, đồng thời là cơ sở để ông chia sẻ kinh nghiệm, động viên bà con phát triển sản xuất, từng bước nâng cao đời sống.

Từ thực tiễn lao động, ông hiểu những khó khăn của người dân và thường xuyên trao đổi, vận động bà con cùng tìm hướng phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện của gia đình. Theo ông, giữ gìn văn hóa không có nghĩa là khép mình trước những thay đổi của xã hội. Ngược lại, khi đời sống vật chất được cải thiện, người dân có thêm điều kiện học tập, tiếp cận tri thức mới và tổ chức các hoạt động văn hóa truyền thống.

Trong các cuộc họp thôn và sinh hoạt cộng đồng, ông cũng tích cực tuyên truyền, vận động người dân chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; phát huy những phong tục tốt đẹp, từng bước loại bỏ các tập quán không còn phù hợp. Với cách nói gần gũi, dễ hiểu và sự gương mẫu trong đời sống, ông góp phần tạo sự đồng thuận, củng cố mối quan hệ gắn bó giữa người dân với cấp ủy, chính quyền địa phương.

Bà Trần Thị Mỹ Lệ, Chủ tịch UBND xã Hàm Thuận Bắc đánh giá, ông Thông Đinh Phụng là người có nhiều tâm huyết với cộng đồng. Việc truyền dạy chữ Chăm, nghệ thuật hát ngâm Ariya cùng tinh thần trách nhiệm trong lao động, sản xuất và các hoạt động xã hội góp phần giáo dục thế hệ trẻ, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Những đóng góp ấy cũng cho thấy vai trò của Người có uy tín trong vùng đồng bào DTTS không chỉ thể hiện ở công tác tuyên truyền, vận động mà còn ở khả năng tập hợp cộng đồng, lan tỏa những giá trị tích cực từ chính việc làm hằng ngày.

Với những đóng góp trong bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, ông Thông Đinh Phụng được kỳ vọng sẽ tiếp tục được địa phương quan tâm, tạo điều kiện phát huy năng lực và xem xét đề nghị xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn, điều kiện theo quy định.

Từ lớp học chữ Chăm miễn phí đến những hoạt động vận động bà con phát triển kinh tế, giữ gìn nếp sống văn hóa, việc làm của ông cho thấy bảo tồn di sản cần bắt đầu từ chính cộng đồng. Khi người trẻ biết đọc chữ của dân tộc mình, hiểu những lời răn dạy của tiền nhân và tự tin thực hành nghệ thuật truyền thống, Ariya sẽ không chỉ nằm lại trong những bản thảo cũ mà tiếp tục được nuôi dưỡng trong đời sống hôm nay.

Bằng sự kiên trì và trách nhiệm, ông Thông Đinh Phụng đang góp phần để những giá trị văn hóa Chăm được trao truyền qua các thế hệ, đồng thời vun đắp sự gắn bó, đồng thuận trong cộng đồng Phú Thuận.