Nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số

Từ khóa: Thanh niên dân tộc thiểu số; Đổi mới sáng tạo; Khởi nghiệp số; Kinh tế số; Chuyển đổi số; Phát triển bền vững.

1. Đặt vấn đề

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cùng với tiến trình chuyển đổi số quốc gia đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong mô hình tăng trưởng, cơ cấu lao động và phương thức phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đó, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số được xem là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế số, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo cơ hội việc làm cho thế hệ trẻ. Đối với Việt Nam, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) là địa bàn chiến lược với14,8 triệu người (thuộc 53 dân tộc thiểu số sinh sống), trong đó thanh niên dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu dân số và lực lượng lao động.

Những năm gần đây, dưới tác động của Chương trình Chuyển đổi số quốc gia và Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2025 (gọi tắt là Chương trình 1719), nhiều thanh niên dân tộc thiểu số đã từng bước tiếp cận công nghệ số, thương mại điện tử, kinh doanh trực tuyến và các mô hình khởi nghiệp sáng tạo. Nhiều dự án khởi nghiệp gắn với sản phẩm OCOP, du lịch cộng đồng, nông nghiệp thông minh và quảng bá văn hóa địa phương trên nền tảng số đã mang lại hiệu quả kinh tế tích cực, góp phần tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng. Đặc biệt là hạn chế về trình độ chuyên môn, kỹ năng số, khả năng tiếp cận vốn, thị trường và hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp đang là những rào cản lớn đối với quá trình đổi mới sáng tạo ở vùng miền núi. Trong khi đó, đây lại là lực lượng có khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ mới và đóng vai trò cầu nối giữa tri thức hiện đại với các giá trị văn hóa truyền thống.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, việc nghiên cứu nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số có ý nghĩa quan trọng cần thiết, góp phần đề xuất các giải pháp phát huy hiệu quả nguồn nhân lực trẻ, thúc đẩy phát triển kinh tế số và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn hiện nay.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Vai trò của nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và phát triển kinh tế tri thức, thanh niên dân tộc thiểu số đang trở thành một nguồn lực chiến lược đối với quá trình đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số ở vùng đồng bào DTTS&MN. Với đặc điểm năng động, khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ mới và tinh thần khát vọng vươn lên, thanh niên không chỉ là lực lượng lao động chủ yếu mà còn là chủ thể sáng tạo trong phát triển kinh tế địa phương.

(i) Thanh niên dân tộc thiểu số đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy chuyển đổi số ở cộng đồng. Là thế hệ tiếp cận công nghệ thông tin nhanh hơn các nhóm dân cư khác, thanh niên có khả năng ứng dụng internet, mạng xã hội, thương mại điện tử và các nền tảng số vào sản xuất, kinh doanh và quảng bá sản phẩm địa phương. Nhiều mô hình khởi nghiệp của thanh niên người Mông, Mường, Dao, Thái, Tày, Ê-đê, Hrê, Gia-rai, Mnông, Khmer,… đã bước đầu thành công trong việc đưa sản phẩm nông nghiệp, thổ cẩm, dược liệu và sản phẩm OCOP lên các sàn thương mại điện tử, mở rộng thị trường tiêu thụ vượt ra ngoài phạm vi địa phương.

(ii) Nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo dựa trên tri thức địa phương. Khác với nhiều nhóm lao động khác, thanh niên dân tộc thiểu số vừa tiếp cận tri thức hiện đại vừa am hiểu văn hóa truyền thống của cộng đồng. Đây là lợi thế quan trọng để hình thành các mô hình khởi nghiệp sáng tạo gắn với du lịch cộng đồng, sản phẩm văn hóa, nông nghiệp đặc sản và kinh tế xanh. Việc kết hợp giữa công nghệ số với các giá trị văn hóa địa phương không chỉ tạo ra sản phẩm có tính khác biệt mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập.

Nguồn lực thanh niên còn góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế số và giảm nghèo bền vững. Thông qua hoạt động khởi nghiệp số, nhiều thanh niên đã tạo việc làm cho lao động địa phương, nâng cao thu nhập và hình thành các mô hình kinh tế mới ở khu vực miền núi. Các sáng kiến kinh doanh trên nền tảng số giúp giảm chi phí giao dịch, mở rộng mạng lưới khách hàng và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nhiều địa phương vùng dân tộc thiểu số đang chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang phát triển kinh tế hàng hóa và kinh tế số.

(iii) Thanh niên dân tộc thiểu số còn là lực lượng kết nối giữa cộng đồng với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Thông qua các chương trình đào tạo kỹ năng số, khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi số, thanh niên có thể trở thành cầu nối đưa tri thức khoa học, công nghệ và các mô hình phát triển tiên tiến đến với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đồng thời, họ cũng là những người lan tỏa tinh thần đổi mới, khát vọng lập thân, lập nghiệp và xây dựng cộng đồng phát triển bền vững.

Xét từ góc độ khoa học, phát triển dài hạn, phát huy nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số không chỉ góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương mà còn tạo nền tảng cho phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực cạnh tranh của vùng đồng bào DTTS&MN trong thời đại số hiện nay.

2.2. Nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số

Trong những năm gần đây, dưới tác động của Chương trình Chuyển đổi số quốc gia, Chương trình 1719 cùng các chương trình hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số đã có những chuyển biến tích cực cả về trình độ, kỹ năng và khả năng tham gia vào các hoạt động đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp số.

Trước hết, trình độ học vấn và khả năng tiếp cận công nghệ thông tin của thanh niên dân tộc thiểu số ngày càng được cải thiện. Hệ thống giáo dục vùng đồng bào DTTS&MN tiếp tục được mở rộng; tỷ lệ thanh niên được tiếp cận internet, điện thoại thông minh và các nền tảng số ngày càng tăng. Nhiều địa phương, như: Tuyên Quang, Cao Bằng, Phú Thọ, Lạng Sơn, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Lào Cai, Đắk Lắk, Gia Lai, Quảng Ngãi,… đã triển khai các chương trình đào tạo kỹ năng số, kỹ năng khởi nghiệp và thương mại điện tử cho thanh niên nông thôn, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình tham gia kinh tế số.

Trong lĩnh vực khởi nghiệp, nhiều mô hình thanh niên dân tộc thiểu số đã bước đầu khẳng định hiệu quả. Tại tỉnh Tuyên Quang, nhiều thanh niên người Mông đã ứng dụng nền tảng số để kinh doanh mật ong bạc hà, chè Shan tuyết và sản phẩm du lịch cộng đồng… Tại các tỉnh Sơn La và Điện Biên, các hợp tác xã thanh niên người Thái, người Mông,… đã đưa nông sản đặc sản, như: xoài, nhãn, cà phê và sản phẩm OCOP lên các sàn thương mại điện tử. Còn ở Tây Nguyên, thanh niên Ê-đê và Mnông đã khai thác mạng xã hội, nền tảng bán hàng trực tuyến để quảng bá cà phê, sản phẩm thủ công mỹ nghệ và các tour trải nghiệm văn hóa cộng đồng.

Trong đó, đặc biệt là nhiều mô hình khởi nghiệp số của thanh niên dân tộc thiểu số không chỉ hướng tới mục tiêu kinh tế mà còn gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống. Nhiều thanh niên đã sử dụng Tik-tok, Facebook, YouTube để giới thiệu nghề dệt thổ cẩm, nghệ thuật dân gian, ẩm thực truyền thống và các sản phẩm văn hóa địa phương. Những nội dung này thu hút hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn lượt tiếp cận, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và quảng bá hình ảnh cộng đồng dân tộc thiểu số trên không gian số.

Tuy nhiên, vấn đề nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số vẫn còn nhiều hạn chế. Trình độ chuyên môn và kỹ năng số của một bộ phận thanh niên còn thấp; khả năng sử dụng các công cụ số hiện đại, phân tích dữ liệu, marketing số và quản trị doanh nghiệp còn hạn chế. Phần lớn các mô hình khởi nghiệp hiện nay vẫn tập trung ở quy mô nhỏ, thiếu tính liên kết chuỗi giá trị và chưa tận dụng hiệu quả các nền tảng công nghệ mới.

Bên cạnh đó, khó khăn về vốn, cơ sở hạ tầng số và khả năng tiếp cận thị trường vẫn là những rào cản đáng kể. Nhiều thanh niên dân tộc thiểu số thiếu tài sản thế chấp để tiếp cận tín dụng; trong khi đó các quỹ hỗ trợ khởi nghiệp và chương trình cố vấn chuyên sâu còn hạn chế. Khoảng cách số giữa miền núi và đô thị vẫn tồn tại, đặc biệt ở các khu vực vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện kết nối internet và tiếp cận dịch vụ công nghệ chưa thực sự đồng bộ.

Ngoài ra, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo dành cho thanh niên dân tộc thiểu số vẫn đang trong quá trình hình thành. Sự liên kết giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, tổ chức đoàn thể và cộng đồng khởi nghiệp chưa thực sự chặt chẽ. Các chương trình hỗ trợ phần lớn mới tập trung vào đào tạo ngắn hạn, chưa tạo được môi trường đồng hành lâu dài để thanh niên phát triển doanh nghiệp số.

Có thể nói, thanh niên dân tộc thiểu số đang sở hữu những tiềm năng to lớn trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số thông qua lợi thế về sức trẻ, khả năng thích ứng công nghệ và vốn văn hóa địa phương. Tuy nhiên, để nguồn lực này thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế số và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN, cần tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp, nâng cao năng lực số và mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn lực phát triển cho thanh niên trong giai đoạn tới.

2.3. Định hướng và giải pháp

Để phát huy hiệu quả nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số trong đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số, cần xây dựng các định hướng và giải pháp đồng bộ theo hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và tạo lập môi trường thuận lợi cho thanh niên tham gia kinh tế số.

Thứ nhất, cần tập trung nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nghề và năng lực số cho thanh niên dân tộc thiểu số. Bên cạnh việc bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục, cần đẩy mạnh đào tạo kỹ năng công nghệ số, thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, marketing số và quản trị doanh nghiệp. Đồng thời, xây dựng các chương trình đào tạo chuyên biệt phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội của từng vùng đồng bào DTTS&MN, giúp thanh niên có đủ năng lực tham gia thị trường lao động số và khởi nghiệp sáng tạo.

Thứ hai, cần hoàn thiện hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp số vùng đồng bào DTTS&MN. Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ vốn ưu đãi, quỹ đầu tư khởi nghiệp, chương trình cố vấn (mentoring) và kết nối doanh nghiệp cho thanh niên. Bên cạnh đó, cần phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo, không gian làm việc chung và các nền tảng hỗ trợ khởi nghiệp tại địa phương nhằm tạo môi trường thuận lợi cho thanh niên hiện thực hóa các ý tưởng kinh doanh.

Thứ ba, thúc đẩy khởi nghiệp dựa trên lợi thế văn hóa và tài nguyên địa phương. Thanh niên dân tộc thiểu số cần được khuyến khích phát triển các mô hình kinh doanh gắn với sản phẩm OCOP, du lịch cộng đồng, nông nghiệp thông minh, sản phẩm văn hóa và kinh tế sáng tạo. Việc kết hợp tri thức địa phương với công nghệ số sẽ tạo ra các sản phẩm có tính khác biệt, gia tăng giá trị kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Thứ tư, cần đẩy mạnh phát triển hạ tầng số và thu hẹp khoảng cách số giữa miền núi và đồng bằng. Việc mở rộng phủ sóng internet, nâng cao chất lượng dịch vụ viễn thông và phổ cập thiết bị số sẽ tạo điều kiện để thanh niên tiếp cận tri thức, công nghệ và các cơ hội khởi nghiệp mới. Thứ năm, cần tăng cường sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, tổ chức đoàn thanh niên và cộng đồng địa phương trong xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đây là điều kiện quan trọng nhằm phát huy tối đa nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số, biến họ trở thành lực lượng tiên phong trong chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế bền vững ở vùng đồng bào DTTS&MN hiện nay.

3. Thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số đang nổi lên như một nhân tố quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số ở vùng đồng bào DTTS&MN. Với ưu thế về độ tuổi, khả năng tiếp cận công nghệ mới và tinh thần khởi nghiệp, thanh niên có khả năng trở thành lực lượng tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ số vào sản xuất, kinh doanh và phát triển các mô hình kinh tế dựa trên tri thức địa phương.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy sự phát triển của nguồn lực này chưa tương xứng với tiềm năng hiện có. Mặc dù, nhiều mô hình khởi nghiệp số của thanh niên dân tộc thiểu số đã đạt được những kết quả tích cực trong lĩnh vực nông nghiệp, du lịch cộng đồng và thương mại điện tử, song phần lớn vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ và thiếu tính liên kết với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Điều này phản ánh thực tế rằng nguồn vốn, kỹ năng số, năng lực quản trị và khả năng tiếp cận thị trường vẫn là những rào cản lớn đối với thanh niên vùng đồng bào DTTS&MN.

Đặc biệt là lợi thế về tri thức địa phương và bản sắc văn hóa dân tộc chưa được khai thác hiệu quả trong quá trình đổi mới sáng tạo. Trong khi đây là nguồn lực đặc thù có khả năng tạo ra các sản phẩm và dịch vụ khác biệt trên thị trường số, việc chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sản phẩm kinh tế sáng tạo vẫn còn nhiều hạn chế.

Nếu xét từ góc độ khoa học, phát triển bền vững, thanh niên dân tộc thiểu số không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà cần được xác định là chủ thể của quá trình đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số. Do đó, việc xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, gắn kết giữa đào tạo kỹ năng số, hỗ trợ tài chính, kết nối thị trường và phát huy giá trị văn hóa địa phương sẽ là điều kiện quan trọng để nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế số, góp phần giảm nghèo bền vững và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền trong thời đại số.

4. Kết luận

Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức, thanh niên dân tộc thiểu số đang trở thành nguồn lực quan trọng đối với đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp số ở vùng đồng bào DTTS&MN. Với lợi thế về sức trẻ, khả năng tiếp cận công nghệ và sự am hiểu văn hóa địa phương, thanh niên có tiềm năng lớn trong việc phát triển các mô hình kinh doanh số, kinh tế sáng tạo và khởi nghiệp dựa trên tri thức địa phương. Tuy nhiên, những hạn chế về kỹ năng số, nguồn vốn, hạ tầng công nghệ và hệ sinh thái hỗ trợ vẫn là những rào cản đáng kể. Vì vậy, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về đào tạo nguồn nhân lực số, hỗ trợ khởi nghiệp, phát triển hạ tầng số và tăng cường liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Phát huy hiệu quả nguồn lực thanh niên dân tộc thiểu số sẽ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế số, giảm nghèo bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của vùng đồng bào DTTS&MN trong thời kỳ mới.

* Đại học Thái Nguyên

**Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao người dân tộc thiểu số trong một số ngành, lĩnh vực trọng điểm. https://dangcongsan.org.vn/ bogiaoducdaotao/tin-tuc-hoat-dong/dao-tao-nguon-nhanluc-chat-luong-cao-nguoi-dan-toc-thieu-so-trong-mot-songanh-linh-vuc-trong-diem.html.

3. Hà trọng Nghĩa, Nguyễn Duy Dũng (2022), Đồng hành cùng sự phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong bối cảnh hiện nay, Tạp chí Mặt trận, số 223 (tháng 3).

4. Hạnh Quyên (2025), Những mô hình khởi nghiệp bền vững của thanh niên dân tộc thiểu số, https://www. vietnamplus.vn/nhung-mo-hinh-khoi-nghiep-ben-vungcua-thanh-nien-dan-toc-thieu-so-post1082976.vnp

5. Giang Phương (2026), Khơi dậy tinh thần sáng tạo, khát vọng lập nghiệp của thanh niên dân tộc thiểu số, https:// dantocmiennui.baotintuc.vn/khoi-day-tinh-than-sang-taokhat-vong-lap-nghiep-cua-thanh-nien-dan-toc-thieu-sopost363314.html

6. Hồng Thắm (2026), Tiếp thêm nguồn lực cho thanh niên dân tộc thiểu số, https://baolamdong.vn/tiep-them-nguonluc-cho-thanh-nien-dtts 45977.html#google_vignette

7. Hoàng Thị Thanh (2026), Phát triển nguồn nhân lực dân tộc thiểu số trong giai đoạn hiện nay: Thực trạng và giải pháp, https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/phat-triennguon-nhan-luc-dan-toc-thieu-so-trong-giai-doan-hien-naythuc-trang-va-giai-phap-p29607.html