Chị Tằng Thị Liên tự tin tham gia sáng tạo nội dung sốGiờ nghỉ trưa hoặc lúc chiều muộn, chị Tằng Thị Liên, người Dao Thanh Y ở xã Điền Xá, tỉnh Quảng Ninh lại tranh thủ mở điện thoại, tỉ mẩn ngồi chỉnh sửa từng đoạn video vừa quay trong ngày. Có khi đó là cảnh những người phụ nữ trong bản mặc trang phục truyền thống đi dự lễ hội. Có khi là điệu hát cổ được cất lên bên bếp lửa. Cũng có khi đơn giản chỉ là khoảnh khắc trẻ em nô đùa trên con đường làng phủ đầy nắng. Sau nhiều năm tự học quay, dựng, chị đã tạo nên 4 kênh YouTube riêng để giới thiệu văn hóa dân tộc mình tới cộng đồng mạng.
Hiện nay, ngày càng có nhiều người trẻ như chị Tằng Thị Liên đang sử dụng mạng xã hội như một phương tiện để kể chuyện về quê hương. Họ quay những thửa ruộng bậc thang mùa lúa chín, họ ghi lại tiếng khèn Mông ngân vang giữa mênh mang núi đá. Họ giới thiệu nghề dệt thổ cẩm, nghề đan lát, những món ăn truyền thống hay những lễ thức cộng đồng đã tồn tại qua nhiều thế hệ…
Phần lớn những người làm nội dung ấy không xuất phát từ lĩnh vực truyền thông. Họ là nông dân, giáo viên, sinh viên, cán bộ cơ sở hoặc những người lao động bình thường. Công cụ làm việc là một chiếc điện thoại thông minh có kết nối Internet; những hình ảnh
được chia sẻ không dàn dựng cầu kỳ, nhưng là những lát cắt chân thực nhất về đời sống bản làng.
Những năm trước, hình ảnh về vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chủ yếu được phản ánh qua các cơ quan báo chí, các đoàn làm phim hay các công trình nghiên cứu. Ngày nay, khi công nghệ số phát triển mạnh mẽ, người dân có thể tự quay, tự kể câu chuyện bằng góc nhìn của người trong cuộc. Họ không còn chỉ là đối tượng được phản ánh mà đang dần trở thành chủ thể của hoạt động truyền thông.
Đó là một sự thay đổi đáng chú ý trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, mở ra cơ hội để mỗi công dân có thể tham gia vào quá trình sản xuất nội dung. Đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nơi khoảng cách địa lý từng là rào cản lớn đối với việc lan tỏa thông tin, các nền tảng số đang giúp những câu chuyện thực ở địa phương có cơ hội tiếp cận với hàng triệu người một cách dễ dàng, nhanh chóng.
Không ít video về văn hóa dân tộc đạt hàng trăm nghìn, hàng triệu lượt xem. Những bộ trang phục truyền thống từng chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội, nay được giới thiệu rộng rãi trên mạng xã hội. Những làn điệu dân ca từng vang lên trong phạm vi bản làng, nay có thể được nghe ở bất cứ đâu chỉ bằng một động tác chạm màn hình. Nhiều địa danh, nhờ mạng xã hội, đã trở thành điểm đến được du khách biết tới và tìm kiếm.
Trong những thước phim mà Nông Cẩm Quỳnh chia sẻ trên TikTok, khung cảnh miền sơn cước hiện ra thật bình yênỞ đó, mỗi người sáng tạo nội dung như một “đại sứ văn hóa” của cộng đồng mình. Khi một cô gái người Mông hướng dẫn cách mặc trang phục truyền thống trên TikTok, khi một chàng trai người Dao ghi lại nghi lễ cấp sắc hay khi một người Tày giới thiệu làn điệu Then trên YouTube, họ không chỉ tạo ra nội dung giải trí mà đang tham gia vào hành trình lưu giữ ký ức văn hóa bằng ngôn ngữ của thời đại số.
Nhìn ở góc độ khác, những người dân tộc thiểu số làm nội dung trên mạng xã hội hôm nay còn đang đảm nhiệm một phần vai trò của những “nhà báo công dân”. Họ phản ánh đời sống cộng đồng, ghi nhận những đổi thay của bản làng, giới thiệu các mô hình phát triển kinh tế, du lịch cộng đồng, bảo tồn văn hóa và những câu chuyện đời thường đang diễn ra mỗi ngày. Nhiều thông tin từ cơ sở lan tỏa nhanh chóng thông qua những tài khoản cá nhân ấy.
Tuy nhiên, không gian số đòi hỏi người làm nội dung phải có trách nhiệm với thông tin mình đăng tải. Sự hấp dẫn của lượt xem và xu hướng lan truyền không thể trở thành lý do để bóp méo văn hóa hoặc tạo ra những hình ảnh sai lệch về cộng đồng dân tộc. Những giá trị truyền thống chỉ thực sự được bảo tồn khi được giới thiệu bằng sự hiểu biết, lòng tôn trọng và tinh thần trách nhiệm.
Nhiều người trẻ dân tộc thiểu số đã ý thức rõ điều đó. Họ học cách quay, dựng chuyên nghiệp hơn, tìm hiểu kỹ hơn về lịch sử, phong tục, văn hóa dân tộc trước khi chia sẻ lên mạng. Nhiều người còn sử dụng song song tiếng Việt và tiếng dân tộc thiểu số trong các video để vừa mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, vừa góp phần giữ gìn ngôn ngữ truyền thống.
Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, những chiếc điện thoại trên tay các “nhà báo công dân” trở thành những “cửa sổ văn hóa” mở ra với thế giới. Và điều đáng quý nhất là ở chỗ những người kể chuyện ấy không chỉ đang giới thiệu quê hương mình với cộng đồng mạng. Họ đang giúp văn hóa dân tộc tìm được một đời sống mới trên không gian số.
