Bản sắc văn hóa các dân tộc tạo ra sức mạnh nội sinh cho Lạng Sơn trong quá trình phát triểnTỉnh Lạng Sơn có một lợi thế mà không phải địa phương nào cũng có, đó là văn hóa truyền thống hiện diện ngay trong đời sống thường ngày. Những câu hát Then, Sli, lượn; những bộ trang phục truyền thống; những lễ hội theo mùa; những món ăn mang hương vị núi rừng; những nghề thủ công được truyền từ đời này sang đời khác… không tồn tại tách biệt với cộng đồng mà đan xen trong ký ức, sinh hoạt và không gian cư trú của đồng bào các dân tộc, như: Tày, Nùng, Dao, Mông và nhiều cộng đồng khác.
Bản sắc văn hoá, tài sản không thể sao chép
Tiến sĩ Bế Trường Thành, nguyên Thứ trưởng Thường trực Uỷ ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) chia sẻ: Trong kinh tế hiện đại, một sản phẩm có thể được sản xuất ở nhiều nơi, công nghệ có thể được chuyển giao và vốn có thể dịch chuyển. Nhưng bản sắc văn hóa lại có một đặc tính khác, đó là khó sao chép.
Một câu Then được hát bằng tiếng của cộng đồng; một điệu Sli gắn với không gian văn hóa Xứ Lạng; một lễ hội được cộng đồng thực hành; một món ăn được chế biến theo kinh nghiệm của người địa phương; một bộ trang phục chứa đựng hệ thống biểu tượng và kỹ thuật thủ công riêng… đều mang theo câu chuyện về vùng đất và con người. Và đó chính là giá trị cạnh tranh đặc biệt.
Tỉnh Lạng Sơn hiện có nhiều di sản văn hóa phi vật thể được công nhận cấp quốc gia; trong đó, thực hành Then của người Tày, Nùng là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo đánh giá của Tiến sĩ Bế Trường Thành, những giá trị văn hóa dân gian này là nguồn sức mạnh nội sinh quan trọng của địa phương.
Nhưng sức mạnh của di sản văn hoá lại không nằm ở tấm bằng công nhận. Mà giá trị thật sự chỉ được phát huy khi di sản văn hoá tiếp tục sống trong cộng đồng, được thế hệ trẻ tiếp nhận, được nghệ nhân truyền dạy và được xã hội tìm thấy những cách thức mới để tiếp cận.
Chính vì vậy, bảo tồn không nên chỉ là giữ lại một hình thức trình diễn, một bộ trang phục hay một nghi lễ. Và điều quan trọng hơn là giữ được hồn cốt, ý nghĩa và không gian đã làm nên giá trị của di sản văn hoá.
Mỗi bản làng ở xứ Lạng là một không gian văn hóa đặc sắcDi sản văn hoá tạo ra sinh kế
Một câu hỏi quan trọng đặt ra là, làm thế nào để bản sắc văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển mà không bị thương mại hóa một cách đơn giản?
Câu trả lời trước hết nằm ở việc chuyển hóa di sản văn hoá thành những sản phẩm có giá trị gia tăng nhưng vẫn tôn trọng chủ thể văn hóa.
Theo đó, một làn điệu dân ca có thể trở thành trải nghiệm trong du lịch cộng đồng. Một nghề thủ công có thể phát triển thành sản phẩm lưu niệm, quà tặng hoặc sản phẩm OCOP. Một món ăn truyền thống có thể trở thành một phần của câu chuyện ẩm thực địa phương. Một lễ hội có thể trở thành điểm nhấn mùa vụ, thu hút khách nhưng vẫn bảo đảm không gian thực hành của cộng đồng.
Theo kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng đến năm 2030, tỉnh Lạng Sơn xác định đưa du lịch cộng đồng trở thành một sản phẩm chủ đạo; đồng thời đặt yêu cầu bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, xây dựng đội văn nghệ cộng đồng, đào tạo lao động và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin tại các điểm du lịch cộng đồng.
Định hướng này cho thấy, một sự chuyển biến quan trọn, đó là văn hóa không còn đứng bên ngoài quá trình phát triển kinh tế, mà trở thành một thành tố của chuỗi giá trị du lịch và sinh kế.
Khi một du khách đến bản làng không chỉ để ngắm cảnh, đặc biệt còn được nghe một làn điệu dân ca, thưởng thức món ăn địa phương, trải nghiệm nghề thủ công, tìm hiểu câu chuyện của một lễ hội và mua sản phẩm do chính cộng đồng làm ra, giá trị kinh tế được tạo ra từ nhiều lớp văn hóa khác nhau.
Khi ấy, một giá trị văn hóa có thể tạo ra nhiều sinh kế.
Mùa vàng trên xứ LạngĐưa văn hóa dân tộc thiểu số vào không gian số
Ông Lâm Văn Viên, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lạng Sơn cho rằng: Trong thời đại số, lợi thế văn hóa của tỉnh Lạng Sơn còn có thể được mở rộng vượt khỏi không gian bản làng. Một làn điệu Then, Sli hay lượn có thể được giới thiệu qua video ngắn; câu chuyện về một nghề thủ công có thể trở thành nội dung quảng bá; hình ảnh lễ hội, trang phục, ẩm thực và cảnh quan có thể tiếp cận du khách trước khi họ đặt chân đến tỉnh Lạng Sơn.
Đây là cơ hội rất lớn, đặc biệt với thế hệ trẻ.
Tỉnh Lạng Sơn đã xác định ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong bảo tồn và phát huy di sản Then; đồng thời có định hướng xây dựng các không gian trải nghiệm, quảng bá và trình diễn Then gắn với phát triển du lịch.
Đặc biệt, tỉnh cũng đang triển khai điều tra, đánh giá tài nguyên du lịch trên toàn địa bàn giai đoạn 2025-2030, trong đó bao gồm cả các giá trị văn hóa phi vật thể, lễ hội và làng nghề truyền thống. Đây là bước quan trọng để chuyển từ khai thác tài nguyên theo cảm tính sang phát triển sản phẩm dựa trên dữ liệu và quy hoạch.
Vì vậy, không gian số là nơi để quảng bá văn hóa truyền thống các dân tộc. Nếu được thực hiện đúng, đó còn có thể là không gian lưu giữ, giáo dục, kết nối thị trường và sáng tạo những giá trị văn hóa mới.
Lợi thế cạnh tranh phải đi cùng trách nhiệm
Nói bản sắc văn hóa là lợi thế cạnh tranh không có nghĩa là biến mọi giá trị văn hóa thành hàng hóa. Một di sản càng có giá trị thì càng cần được bảo vệ khỏi nguy cơ khai thác quá mức.
Do đó, phát triển du lịch cần phải tính đến sức chứa của cộng đồng và môi trường; lễ hội phải bảo đảm tính thiêng và không gian thực hành; nghề truyền thống phải được hỗ trợ để nghệ nhân có thể sống được bằng nghề; sản phẩm văn hóa phải bảo đảm quyền lợi và sự tham gia của chủ thể.
Đặc biệt, thế hệ trẻ cần được đặt vào trung tâm của quá trình trao truyền. Khi người trẻ biết hát, biết kể, biết làm, biết nghiên cứu và biết sử dụng công nghệ để kể câu chuyện văn hóa quê hương, di sản văn hoá mới có khả năng bước vào tương lai mà không đánh mất căn cước.
Tại tỉnh Lạng Sơn, đối thoại giữa chính quyền và thanh niên năm 2025 cũng đặt ra những vấn đề rất cụ thể như bảo tồn trang phục dân tộc, hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp và tìm cách cân bằng giữa khai thác du lịch với bảo tồn giá trị văn hóa trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.
Đó chính là bài toán của phát triển bền vững, không lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà tìm cách để bảo tồn trở thành nền tảng của phát triển và phát triển trở lại nuôi dưỡng văn hóa.
Và tỉnh Lạng Sơn có thể không cạnh tranh với các trung tâm du lịch lớn bằng những công trình nhân tạo đồ sộ. Nhưng xứ Lạng có thể tạo nên sức hấp dẫn bằng những điều rất riêng, đó là một câu hát, một điệu múa, một lễ hội, một bộ trang phục, một món ăn, một nghề truyền thống và trên hết là câu chuyện về những cộng đồng đã sống cùng núi rừng biên cương qua nhiều thế hệ. Khi những giá trị ấy được bảo tồn bằng lòng tự hào, được trao truyền bằng giáo dục, được làm giàu bằng sáng tạo và được kết nối với thị trường một cách có trách nhiệm, bản sắc văn hóa sẽ không chỉ là dấu ấn của quá khứ. Và điều đó sẽ trở thành nguồn vốn xã hội, nguồn lực kinh tế và lợi thế cạnh tranh đặc biệt để tỉnh Lạng Sơn phát triển bền vững trong tương lai./.
