Quỳnh Sơn - Chạm vào hồn làng giữa thung lũng Bắc Sơn

Đi tìm ngôi làng giữa thung lũng

Lần đầu đặt chân đến Quỳnh Sơn (xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn), điều gây ấn tượng với tôi không phải là một công trình du lịch đồ sộ. Đó là sự bình dị. Những mái nhà sàn nối tiếp nhau trong không gian thung lũng. Những con đường làng không quá ồn ào. Xa xa là núi đá ôm lấy những cánh đồng. Nhịp sống dường như chậm hơn so với những điểm du lịch đông đúc.

Tôi có cảm giác mình đang bước vào một không gian đã tồn tại từ rất lâu, chứ không phải một nơi vừa được làm ra để đón khách. Có lẽ chính cảm giác ấy là điều khiến Quỳnh Sơn trở nên khác biệt.

Làng Quỳnh Sơn hiện có hơn 400 ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày, tạo thành một quần thể kiến trúc hài hòa với cảnh quan thung lũng. Không gian ấy cùng với văn hóa Then, đàn tính, lễ hội, ẩm thực và các sinh hoạt cộng đồng tạo nên một chỉnh thể văn hóa đặc trưng của xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn.

Nhưng nếu chỉ nhìn Quỳnh Sơn bằng những con số ấy, có lẽ vẫn chưa đủ. Bởi vậy giá trị của làng không nằm ở việc có bao nhiêu ngôi nhà sàn. Mà giá trị nằm ở cách những ngôi nhà ấy vẫn còn hiện diện trong đời sống.

Và tôi có cảm nhận rằng, ở làng Quỳnh Sơn rằng người dân không phải diễn để làm du lịch. Họ sống cuộc sống của mình và chính cuộc sống ấy trở thành một phần của trải nghiệm du khách. Một bữa cơm với những món ăn địa phương. Một câu chuyện về ngôi nhà sàn. Một tiếng đàn tính. Một làn điệu Then. Và một buổi trò chuyện với người dân địa phương. Những điều tưởng như bình thường ấy lại chính là thứ mà du lịch hiện đại đang tìm kiếm, đó là trải nghiệm chân thực.

Du khách ngày nay không chỉ muốn nhìn thấy một điểm đến. Đặc biệt, họ còn muốn hiểu nơi mình đến, muốn biết con người ở đó sống như thế nào, văn hóa được hình thành ra sao và điều gì làm nên sự khác biệt của cộng đồng.

Quỳnh Sơn có câu trả lời ngay trong đời sống của mình. Đây là giá trị rất đặc biệt của vùng đất này. Một khách sạn có thể được xây ở nhiều nơi. Một tuyến đường có thể được đầu tư. Một khu vui chơi có thể được nhân rộng. Nhưng một cộng đồng với lịch sử, ký ức, tiếng nói, phong tục, kiến trúc và cách sống riêng thì không thể tạo ra bằng một dự án trong vài năm.

Khi người dân trở thành chủ thể

Từ góc nhìn của một người làm báo đi thực tế, điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải là danh hiệu quốc tế, mà là câu chuyện người dân đã tham gia vào hành trình làm du lịch như thế nào.

Du lịch cộng đồng nếu chỉ có khách đến và người dân phục vụ thì chưa đủ.

Tinh thần của mô hình phải là cộng đồng cùng tham gia, cùng quyết định và cùng hưởng lợi.

Tại làng Quỳnh Sơn (xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn), người dân tham gia cung cấp lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm, biểu diễn văn hóa và các hoạt động dịch vụ khác. Chính sự tham gia ấy tạo ra một chuỗi giá trị mà trong đó lợi ích du lịch có thể lan tỏa tới nhiều hộ gia đình.

Đây là điều có ý nghĩa đặc biệt đối với vùng nông thôn, miền núi. Bởi khi người dân có thu nhập từ việc gìn giữ ngôi nhà truyền thống, họ có thêm lý do để bảo tồn ngôi nhà. Khi văn hóa dân gian tạo ra trải nghiệm du lịch, thế hệ trẻ có thêm động lực học hát, học đàn. Khi sản phẩm địa phương bán được cho du khách, nghề truyền thống có thêm cơ hội tồn tại.

Bảo tồn và phát triển khi ấy không còn đứng ở hai phía. Chúng tạo thành một vòng tròn hỗ trợ lẫnnhau.

Ngày 17/10/2025, Quỳnh Sơn được Tổ chức UN Tourism công bố là một trong những “Làng du lịch tốt nhất năm 2025”, sau quá trình lựa chọn từ hơn 270 hồ sơ của 65 quốc gia. Cùng với Quỳnh Sơn, Lô Lô Chải của tỉnh Hà Giang cũ (nay là tỉnh Tuyên Quang) cũng được vinh danh, đưa Việt Nam có thêm những đại diện nổi bật trong mạng lưới Làng du lịch tốt nhất của UN Tourism.

Đọc thông tin ấy trước chuyến đi, tôi nghĩ về một danh hiệu. Nhưng khi đến Quỳnh Sơn, tôi lại nghĩ nhiều hơn về một cách phát triển. Theo UN Tourism, sáng kiến Best Tourism Villages không chỉ tìm kiếm những ngôi làng đẹp. Chương trình hướng tới các cộng đồng nông thôn có khả năng bảo tồn văn hóa và cảnh quan, phát triển bền vững, tạo sinh kế và đóng góp cho đời sống cộng đồng.

Vì vậy, danh hiệu mà Quỳnh Sơn nhận được không chỉ dành cho cảnh đẹp. Và đó là sự ghi nhận đối với một cộng đồng biết biến tài nguyên của mình thành giá trị mà không đánh mất bản sắc văn hóa.

Danh hiệu ời gọi, bản sắc văn hóa giữ chân 

Một danh hiệu quốc tế chắc chắn tạo ra hiệu ứng truyền thông. Quỳnh Sơn được biết đến nhiều hơn. Xã Bắc Sơn được nhắc đến nhiều hơn. Và tỉnh Lạng Sơn có thêm một thương hiệu du lịch có khả năng kết nối với thị trường quốc tế.

Nhưng tôi nghĩ danh hiệu chỉ là cánh cửa. Điều giữ chân du khách trong nước và quốc tế lâu dài vẫn là trải nghiệm.

Nếu những mái nhà sàn bị thay thế, cảnh quan bị bê tông hóa, văn hóa bị sân khấu hóa, sản phẩm trở nên đại trà, thì danh hiệu dù lớn đến đâu cũng khó duy trì sức hút.

Bởi vậy, điều Quỳnh Sơn cần giữ nhất không phải là hình ảnh của một làng du lịch tốt nhất, mà là giá trị bản sắc của một làng Tày giữa thung lũng Bắc Sơn.

Đó là lý do những định hướng của tỉnh Lạng Sơn sau khi Quỳnh Sơn được vinh danh tập trung vào việc chỉnh trang cảnh quan, nâng cao chất lượng dịch vụ, đa dạng hóa sản phẩm mang bản sắc địa phương, phát huy vai trò nghệ nhân và cộng đồng, đồng thời tăng cường quản lý để bảo đảm phát triển đúng hướng. 

Rời Quỳnh Sơn, điều còn lại trong tôi không phải chỉ là hình ảnh một thung lũng đẹp. Mà đó là cảm giác về một ngôi làng đang đứng trước một cơ hội lớn.

Cơ hội để đón thêm khách, tăng thu nhập, tạo thêm việc làm và đưa văn hóa Tày đến gần hơn với du khách trong nước, quốc tế.

Nhưng cũng là cơ hội để chứng minh một điều, đó là du lịch không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc xây dựng thật nhiều; đôi khi nó bắt đầu bằng việc biết giữ lại những gì mình đang có. Giữ ngôi nhà sàn. Giữ tiếng Then. Giữ đàn tính. Giữ lễ hội. Giữ cách nấu món ăn truyền thống. Giữ cảnh quan đồng ruộng. Giữ cách người dân kể câu chuyện về quê hương. Và điều đặc biệt nhất, giữ được quyền làm chủ của cộng đồng.

Bởi một ngôi làng chỉ có thể trở thành điểm đến bền vững khi người dân không cảm thấy họ đang phục vụ một ngành kinh tế từ bên ngoài, mà hiểu rằng du lịch đang được xây dựng từ chính tài sản văn hóa và không gian sống của mình.

Quỳnh Sơn đã bước ra thế giới từ một thung lũng nhỏ của Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn). Nhưng điều làm nên giá trị của Quỳnh Sơn không phải ở việc ngôi làng đã đi xa đến đâu, mà ở chỗ khi đi xa, làng vẫn giữ được mình. Danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất năm 2025” có thể đưa Quỳnh Sơn lên bản đồ du lịch thế giới; còn những mái nhà sàn, tiếng Then, những bữa cơm địa phương và nếp sống cộng đồng mới là thứ giữ lại ký ức của du khách. Với tôi, đó chính là thông điệp đẹp nhất sau một chuyến về Quỳnh Sơn, muốn du lịch đi xa, trước hết phải biết giữ lấy bản sắc nơi mình bắt đầu…