Cây nêu trong tâm thức người Co

Trong các lễ hội lập làng, cầu mưa, mừng lúa mới… Hội đồng già làng họp tại nhà làng và thống nhất cử ra những thanh niên khỏe mạnh vào rừng tìm cây gỗ chò về làm cột cây nêu vì người Co quan niệm cây chò rất chắc, đó chính là biểu trưng cho sự cứng cáp, sức mạnh, dẻo dài của người Co. Cây nêu của người Co có độ cao từ 5m đến 6m với nhiều họa tiết điêu khắc trang trí hoa văn sinh động gần gũi với thiên nhiên và con người. 

Cây nêu được trang trí thành 3 phần: đế, thân và ngọn với các hoa văn với ba màu chủ đạo là đen, trắng, đỏ thể hiện tính thẩm mỹ và nghệ thuật điêu khắc truyền thống. Phần đế thường là một khúc gỗ to khoét rỗng ở đầu, hoặc một ống lồ ô to để nối phần thân và ngọn, thường không trang trí họa tiết. Thân cây nêu được trang trí khá tỉ mỉ, công phu, vì theo quan niệm của người Co, đây là nơi các vị thần linh về ngự trị để dự lễ. Phần thân tô màu đỏ, trắng với những hoa văn hình răng cưa, tam giác... và trang trí tua rua kết từ thân các loại cây họ lau sậy, nối liền tạo thành hình lõng che từ 1-3 tầng xen kẽ, cùng nhiều dải tua rua khác thả dài, phủ xuống bên dưới. Ngọn nêu được làm bằng lồ ô nối liền với thân.

Một trong những trang trí đặc sắc trên cây nêu là bộ gu làm bằng gỗ. Đây chính là nét độc đáo riêng của người Co, kết hợp hài hòa nghệ thuật điêu khắc và hội họa dân gian để tạo nên linh vật trang trí cho cây Nêu. Bộ gu được đặt trên mâm thần, đoạn giữa của cây nêu. Mâm gỗ này cũng được trang trí nhiều họa tiết, hoa văn, hình vẽ tương đối đa dạng và phong phú. Xung quanh của mâm gỗ này, họ đục lỗ cho xuyên để buộc các dãy bông được làm bằng vỏ cây nhuộm màu trông rất đẹp. Trên các mặt gu là một thảm hoa văn mô tả cuộc sống thực vùng người Co sinh sống và phản ánh quan niệm về các thần linh. Ngoài ra còn có nhiều gu trang trí bởi những hoa văn hình học, tứ giác, đường vuông góc. Nhiều hình vẽ trên gu còn khắc họa đặc điểm xứ sở của người Co như cây chò, cây quế mặt trăng, cầu vồng…

Trong tâm thức người Co, những hình tượng được tạo tác trên cây nêu không chỉ có giá trị trang trí mà còn mang theo những lời cầu nguyện. Hình ảnh ché rượu, những vì sao trên trời gợi đến sự hiện diện của thần linh, ông bà, Tổ tiên. Trong ngày hội, người Co tin rằng các đấng thiêng liêng trở về chứng kiến lễ hội cùng dân làng, chia sẻ những nhọc nhằn của cuộc sống và phù hộ cho con người được khỏe mạnh, mùa màng tốt tươi, nương rẫy bình yên, cuộc sống đủ đầy. Bởi thế, cây nêu trở thành nơi giao hòa giữa đời sống con người và thế giới vô hình.

Theo một số bậc cao niên người dân tộc Co tại xã Trà My cho biết: Khi kết thúc lễ hội, người Co không tháo dỡ cây nêu. Cây vẫn được giữ nguyên giữa không gian làng cho đến khi mục, hư theo thời gian. Người Co tin rằng cây nêu là nơi thần linh, ma tốt, ông bà, Tổ tiên có thể trở về cư ngụ và dõi theo cuộc sống của con cháu. Vì vậy, cây nêu giống như một sợi dây nối hai thế giới, khiến khoảng cách giữa người sống và người đã khuất trở nên gần gũi hơn. Từ đó, những mong ước gửi vào cây nêu mong dân làng khỏe mạnh, mùa màng thuận lợi, nương rẫy không bị thú rừng phá hoại, mọi gia đình được no đủ, cộng đồng đoàn kết và biết yêu thương, giúp đỡ nhau. Giữ lại cây nêu là hình thức giáo dục, dạy bảo con cháu không quên ông bà, Tổ tiên, cội nguồn của dân tộc mình.

Việc dựng cây nêu cao lớn giữa buôn làng là lời khẳng định địa vị và khu vực cư trú của đồng bào Co. Khi cây nêu được dựng lên, mọi hoạt động lao động khác đều tạm dừng lại. Khi diễn ra buổi lễ tế linh thiêng, đồng bào cùng đánh chiêng, nhảy múa theo vòng tròn ngược theo chiều kim đồng hồ xung quanh câu nêu, đó là chiều vận động bất tận của mặt trời, phản ảnh triết lý về sự vận hành âm dương. Từ đó, có thể thấy từ khởi nguyên trong truyền thuyết, cây nêu là sự sinh sôi, nảy nở và mang nhiều ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đối với đồng bào Co cây nêu là cây vũ trụ, trục nối liền đất và trời, là biểu tượng không phai mờ trong đời sống tâm linh của cư dân nông nghiệp trên dải đất Trường Sơn huyền thoại này.