Kỷ niệm Ngày Đản sinh Đức Huỳnh Giáo chủ lần thứ 106Từ khóa: Quản lý nhà nước; Tôn giáo nội sinh; Chính quyền địa phương 2 cấp; Phật giáo Hòa Hảo; An Giang; Tây Nam Bộ.
1. Đặt vấn đề
Vùng Tây Nam Bộ có vị trí chiến lược quan trọng về chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Đây là không gian văn hóa đặc thù, nơi hội tụ nhiều dân tộc cùng đời sống tín ngưỡng phong phú. Bên cạnh các tôn giáo du nhập, nơi đây là quê hương của các tôn giáo nội sinh tiêu biểu như Phật giáo Hòa Hảo, Cao Đài, Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Tịnh độ Cư sĩ Phật hội... Trong đó, Phật giáo Hòa Hảo có quy mô tín đồ lớn nhất, ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống và cấu trúc cộng đồng tại Nam Bộ, đặc biệt là tỉnh An Giang - vùng đất tổ, quê hương khai sáng ra Phật giáo Hòa Hảo.
Hiện nay, Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo hoàn thành việc hợp nhất tổ chức theo địa giới hành chính mới của Nhà nước và có mặt tại 9 tỉnh, thành phố trong cả nước, với gần 2 triệu tín đồ, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo chính đáng của một bộ phận nhân dân, nhất là bà con vùng Tây Nam Bộ. Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, Giáo hội có 9 Ban Đại diện cấp tỉnh, thành phố và 212 Ban Trị sự cấp xã, phường, đặc khu, tạo nền tảng thuận lợi để tiếp tục kiện toàn tổ chức, nâng cao hiệu quả hoạt động và hướng dẫn tín đồ thực hiện tốt phương châm “sống tốt đời, đẹp đạo”. Riêng tại An Giang có 72 Ban Trị sự xã, phường, đặc khu, 1 Ban Đại diện Phật giáo Hòa Hảo tỉnh và là nơi đặt văn phòng Ban Trị sự Trung ương Phật giáo Hòa Hảo với trên 812.000 tín đồ.
Với giáo lý “học Phật tu Nhân”, lối sống đơn giản, coi trọng từ thiện xã hội và tinh thần yêu nước, Phật giáo Hòa Hảo đóng vai trò là nguồn lực xã hội quan trọng. Trong năm 2025, tổng số tiền hoạt động từ thiện - xã hội trong toàn đạo đạt trên 610 tỷ đồng, riêng tại tỉnh An Giang trên 194 tỷ đồng, để thực hiện xây cầu, làm đường, hỗ trợ hộ nghèo, cất nhà tình thương, khuyến học, tặng quà tết cho bà con Nhân dân, qua đó góp phần không nhỏ vào chính sách an sinh xã hội của tỉnh An Giang.
Tuy nhiên, việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp tỉnh và cấp cơ sở, nhằm tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản trị, sau 01 năm vận hành, đã tác động trực tiếp đến công tác quản lý nhà nước về tôn giáo vừa mở ra cơ hội cải cách hành chính, vừa đặt ra áp lực kỷ cương và năng lực thực thi lớn lên cấp cơ sở.
2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với tôn giáo nội sinh trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp
Từ góc độ lý luận hành chính công, chính quyền địa phương 2 cấp (cấp tỉnh và cấp cơ sở) là mô hình tái cấu trúc không gian quyền lực nhằm loại bỏ các tầng nấc trung gian, tối ưu hóa quy trình ra quyết định và nâng cao trách nhiệm giải trình. Khi đặt quản lý tôn giáo nội sinh vào mô hình này, một tương tác lý luận quan trọng xuất hiện: tính chất sát dân, ngấm sâu vào đời sống cơ sở của tôn giáo nội sinh gặp gỡ trực tiếp với tính trực tiếp, phản ứng nhanh của chính quyền cấp cơ sở. Sự trùng khớp về không gian sinh hoạt này đòi hỏi lý luận quản lý nhà nước phải chuyển từ phương thức quản lý mệnh lệnh hành chính sang tư duy phục vụ và kiến tạo, xem nhu cầu tín ngưỡng chính đáng của tín đồ là một phần của nhu cầu đời sống dân sinh, đồng thời công nhận các giá trị từ thiện, an sinh xã hội của tôn giáo nội sinh là một nguồn lực công quan trọng.
Về cơ sở thực tiễn, sự chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang tạo ra những thay đổi đối với thực trạng sinh hoạt tôn giáo tại địa phương. Vùng Tây Nam Bộ có mật độ tín đồ tôn giáo nội sinh rất cao, sinh sống đan xen trong các xóm ấp, phum sóc. Ở mô hình ba cấp trước đây, cấp huyện đóng vai trò như một màng lọc chuyên môn, giúp xử lý các hồ sơ phức tạp, thẩm định các hoạt động tôn giáo và làm vùng đệm hòa giải các tranh chấp. Khi chuyển sang mô hình địa phương 2 cấp, toàn bộ quyền quản lý thực thi pháp luật và giải quyết các nhu cầu tôn giáo hằng ngày được giao về cấp xã/phường.
Thực tiễn này đặt ra hai mặt của một vấn đề. Một mặt, mô hình địa phương 2 cấp tạo điều kiện cho các thủ tục hành chính tôn giáo đơn giản như đăng ký danh mục hoạt động hằng năm, thông báo sửa chữa nhỏ cơ sở thờ tự được giải quyết ngay, rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền và Ban Trị sự tôn giáo cơ sở, từ đó tạo sự cởi mở, tăng cường niềm tin của Nhân dân vào bộ máy hành chính. Mặt khác, thực tiễn cũng bộc lộ khoảng trống năng lực ở cấp cơ sở. Đội ngũ cán bộ xã/phường vốn mỏng, thường xuyên kiêm nhiệm, thiếu tri thức chuyên sâu về lịch sử, giáo lý và các mối quan hệ của tôn giáo nội sinh. Sự thiếu hụt này dễ dẫn đến hai thái cực, hoặc thả nổi, buông lỏng quản lý do không nắm chắc luật, hoặc hành chính hóa cứng nhắc. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nếu không có sự chỉ đạo nghiệp vụ sát sao, kịp thời từ cấp tỉnh, cấp cơ sở dễ bị lúng túng, thụ động trước các thủ đoạn tinh vi của các đối tượng xấu lợi dụng kẽ hở để hoạt động trái pháp luật.
Từ sự phân tích cả hai mặt lý luận và thực tiễn, có thể khẳng định rằng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả quản lý đối với tôn giáo nội sinh khi và chỉ khi năng lực thực thi của cấp cơ sở được chuẩn hóa, quy trình quản lý được số hóa liên thông với cấp tỉnh và tư duy quản lý của bộ máy nhà nước thực sự coi việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng gắn liền với việc phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo nội sinh trong sự nghiệp phát triển bền vững của vùng đất Tây Nam Bộ.
3. Thực trạng quản lý nhà nước đối với Phật giáo Hòa Hảo tại tỉnh An Giang sau 01 năm thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp
Nằm ở trung tâm vùng Tây Nam Bộ, An Giang không chỉ là địa bàn chiến lược về quốc phòng - an ninh mà còn là nơi khởi nguồn và tập trung đông đảo nhất tín đồ Phật giáo Hòa Hảo với khoảng 812.000 người. Khi địa phương triển khai mô hình chính quyền 2 cấp loại bỏ cấp huyện trung gian, vận hành cơ chế quản lý trực tiếp giữa cấp tỉnh và cấp xã/phường, công tác quản lý nhà nước đối với Phật giáo Hòa Hảo đã trải qua những chuyển biến sâu sắc, đan xen giữa những kết quả tích cực đột phá và các thách thức vận hành chưa từng có tiền lệ.
Về mặt tích cực, việc thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp sau 01 năm đã tạo ra bước tiến lớn trong việc tinh gọn quy trình thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả giải quyết các nhu cầu tâm linh, xã hội chính đáng của tín đồ Phật giáo Hòa Hảo. Trước đây, các đề nghị của Ban Trị sự Phật giáo Hòa Hảo cấp cơ sở, từ việc đăng ký chương trình hoạt động hằng năm, sửa chữa nhỏ đến tổ chức các hoạt động từ thiện phải trải qua nhiều tầng nấc thẩm định từ xã lên Phòng Nội vụ cấp huyện rồi mới chuyển lên Ban Tôn giáo tỉnh. Mô hình mới đã triệt tiêu khâu trung gian, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ từ 30-40%. Việc giao quyền và tăng tính tự chủ cho chính quyền cấp xã giúp các vướng mắc phát sinh trong sinh hoạt tôn giáo hằng ngày được lắng nghe và xử lý ngay tại địa bàn. Đặc biệt, sự phối hợp giữa chính quyền cấp xã và các Ban Trị sự Phật giáo Hòa Hảo cơ sở trong các hoạt động an sinh xã hội như cất nhà tình thương, làm đường nông thôn, vận hành xe chuyển bệnh miễn phí hay lập bếp ăn tình thương diễn ra trực tiếp, linh hoạt và hiệu quả hơn hẳn. Điều này không chỉ củng cố niềm tin của chức sắc, trị sự viên và đông đảo tín đồ vào đường lối của Đảng và Nhà nước, mà còn phát huy tối đa nguồn lực xã hội to lớn của Phật giáo Hòa Hảo cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Đặc biệt, việc vận hành Trường Trung cấp Phật giáo Hòa Hảo, ngôi trường đầu tiên và duy nhất đào tạo giáo lý viên trung cấp, trang bị kiến thức cơ bản và kỹ năng giảng giáo lý Phật giáo Hòa Hảo, cũng như hướng dẫn thực hành giáo lý đúng đường hướng hành đạo “vì đạo pháp, vì dân tộc” Hiến chương Giáo hội và pháp luật của Nhà nước đi vào những hoạt động của niên khóa đầu tiên 2025-2027. Bên cạnh đó, tính trực tiếp của mô hình địa phương 2 cấp cũng giúp lực lượng chức năng tại cơ sở chủ động hơn trong việc nắm bắt tâm tư, giải quyết kịp thời các vấn đề ngay từ khi mới phát sinh, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm lên cấp trên.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu ban đầu, thực tiễn 01 năm vận hành chính quyền địa phương 2 cấp tại An Giang cũng bộc lộ những hạn chế, bất cập mang tính hệ thống. Thách thức lớn nhất nằm ở áp lực quá tải công việc và sự thiếu hụt năng lực chuyên môn của bộ máy chính quyền cấp cơ sở. Khi mất đi màng lọc và trung tâm hỗ trợ nghiệp vụ là Phòng Nội vụ cấp huyện, toàn bộ khối lượng công việc thực thi địa bàn dồn xuống cấp xã. Trong khi đó, cán bộ phụ trách công tác tôn giáo ở xã/phường phần lớn là kiêm nhiệm, liên tục thay đổi và thiếu sự am hiểu sâu sắc về lịch sử, giáo lý, giáo luật Phật giáo Hòa Hảo. Sự thiếu hụt về bản lĩnh và kiến thức chuyên môn này dễ dẫn đến hai thái cực xử lý sai lệch ở một số nơi hoặc lúng túng, sợ sai nên kéo dài thời gian giải quyết các nhu cầu chính đáng của tín đồ hoặc hành chính hóa cứng nhắc, thiếu sự mềm dẻo trong công tác dân vận tôn giáo.
Ở chiều ngược lại, cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo cấp tỉnh rơi vào tình trạng quá tải trong công tác kiểm tra, giám sát khi phải trực tiếp theo dõi, quản lý hàng trăm đầu mối xã/phường cùng hàng chục Ban Trị sự Phật giáo Hòa Hảo cơ sở. Nguy cơ đứt gãy hoặc nghẽn dòng thông tin chỉ đạo giữa cấp tỉnh và cấp cơ sở là rất lớn nếu hệ thống dữ liệu số chưa kịp hoàn thiện đồng bộ.
Đặc biệt, tình hình an ninh tôn giáo liên quan đến Phật giáo Hòa Hảo tại An Giang vốn có tính chất phức tạp do sự tồn tại của các nhóm, cá nhân hoạt động tôn giáo chưa được công nhận/lợi dụng tôn giáo vi phạm pháp luật. Các đối tượng này thường xuyên lợi dụng các đại lễ như ngày Khai sáng đạo 18/5 Âm lịch hay ngày Đức Huỳnh Giáo chủ vắng mặt 25/2 Âm lịch để kích động, phân phát tài liệu trái phép, vu khống chính quyền. Trong bối cảnh chuyển giao mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các đối tượng xấu có xu hướng triệt để lợi dụng kẽ hở thông tin, sự lúng túng của cán bộ xã mới nhận nhiệm vụ hoặc các vùng giáp ranh giữa các xã để gia tăng hoạt động tuyên truyền chống phá.
4. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với Phật giáo Hòa Hảo
Trước hết, hoàn thiện thể chế và đẩy mạnh chuyển đổi số trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Để tránh tình trạng quá tải cho cấp tỉnh và lúng túng cho cấp cơ sở, UBND tỉnh An Giang và các địa phương Tây Nam Bộ cần xây dựng Hệ thống Cơ sở dữ liệu dùng chung về tôn giáo liên thông trực tiếp từ Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh đến UBND cấp xã. Qua đó, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh nắm chắc biến động địa bàn theo thời gian thực mà không làm gián đoạn dòng thông tin chỉ đạo. UBND tỉnh cần ban hành Bộ quy trình chuẩn (SOP) về quản lý nhà nước đối với công tác tôn giáo cấp xã. Phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền và thời gian giải quyết từng loại hồ sơ loại bỏ hoàn toàn các rào cản hành chính không cần thiết. Thành lập Tổ tư vấn chuyên môn về tôn giáo trực thuộc UBND tỉnh để hỗ trợ, giải đáp trực tuyến các vụ việc phát sinh ở cơ sở mà không cần qua tầng nấc trung gian.
Thứ hai, khai thông điểm nghẽn năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ công chức cấp cơ sở. Cán bộ xã/phường là những người trực tiếp tiếp xúc với tín đồ và trị sự viên Phật giáo Hòa Hảo hằng ngày, do đó, cần từng bước khắc phục tình trạng cán bộ làm công tác tôn giáo cấp xã hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm ngắn hạn, thiếu ổn định. Xây dựng quy hoạch và giữ chân đội ngũ cán bộ chuyên trách có tâm, có tầm. Phối hợp với Trường Chính trị tỉnh và các viện nghiên cứu chuyên ngành xây dựng khung chương trình đào tạo thực chiến. Xây dựng Sổ tay công tác tôn giáo dành cho cán bộ cấp xã dạng điện tử, ngắn gọn, dễ hiểu, tích hợp các tình huống giả định thực tế và hướng dẫn ứng xử chuẩn mực.
Thứ ba, đổi mới phương thức vận động quần chúng, củng cố cơ chế đối thoại và phát huy nguồn lực xã hội của Phật giáo Hòa Hảo. Lãnh đạo chính quyền cấp tỉnh và cấp xã cần chủ động tổ chức các diễn đàn đối thoại, lắng nghe tâm tư, nguyện vọng chính đáng của Ban Trị sự Trung ương, Ban Đại diện tỉnh và các Ban Trị sự Phật giáo Hòa Hảo cấp xã. Xử lý dứt điểm các vướng mắc phát sinh ngay từ ban đầu. Mở rộng và củng cố kênh thông tin hợp tác với các chức sắc, chức việc, trị sự viên, nhà tài trợ có uy tín trong cộng đồng Phật giáo Hòa Hảo. Khai thác hiệu quả thế mạnh truyền thống của Phật giáo Hòa Hảo trong công tác từ thiện. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, hỗ trợ pháp lý và định hướng để các nguồn lực xã hội hóa này lồng ghép hiệu quả vào Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
Thứ tư, chủ động nắm chắc tình hình, phân hóa đối tượng và kiên quyết xử lý các hành vi lợi dụng tôn giáo vi phạm pháp luật. Kết hợp chặt chẽ giữa Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh, Công an tỉnh, Mặt trận Tổ quốc và UBND cấp xã trong việc theo dõi, dự báo tình hình an ninh tôn giáo. Một mặt, kiên quyết bảo vệ tuyệt đối quyền tự do tín ngưỡng, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các hoạt động tu hành, sinh hoạt tôn giáo thuần túy và hợp pháp của tín đồ. Mặt khác, chủ động nhận diện, đấu tranh bóc gỡ các âm mưu, thủ đoạn của các nhóm, cá nhân mạo danh Phật giáo Hòa Hảo nhằm kích động, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc hoặc chống phá chính quyền. Khi xuất hiện vụ việc phức tạp, cấp tỉnh phải kịp thời cử lực lượng chuyên môn xuống hỗ trợ trực tiếp cho cấp xã, áp dụng phương châm giải quyết tại chỗ, dứt điểm từ gốc, không để lan rộng, kéo dài.
5. Kết luận
Thực tiễn 01 năm vận hành mô hình chính quyền địa phương tinh gọn tại tỉnh An Giang đã chứng minh tính đúng đắn và ưu thế vượt trội trong việc tối ưu hóa bộ máy hành chính, rút ngắn thủ tục và tăng cường sự gắn kết giữa chính quyền với các tổ chức tôn giáo. Nhờ đó, nguồn lực xã hội to lớn từ Phật giáo Hòa Hảo đã và đang tiếp tục được khơi thông, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an sinh tại địa phương. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi thể chế cũng đặt ra những áp lực chưa từng có đối với năng lực quản trị công ở cấp cơ sở. Việc thực hiện đồng bộ hệ thống giải pháp giúp nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với Phật giáo Hòa Hảo góp phần giữ vững ổn định chính trị - xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đưa các giá trị đạo đức tốt đẹp của tôn giáo trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển bền vững của vùng đất Tây Nam Bộ.
Tài liệu tham khảo
1. Thanh Tiến - Nghiêm Túc. An Giang: Kỷ niệm 106 năm Ngày Đản sinh Đức Huỳnh Giáo chủ Phật giáo Hòa Hảo, Trang Thông tin điện tử Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, ngày 14/01/2026.
2. Đội ngũ tác giả Viện Nghiên cứu Tôn giáo (2015). Tôn giáo nội sinh ở Nam Bộ: Lịch sử và hiện tại. Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
3. Hội đồng Lý luận Trung ương (2021). Những điểm mới trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng về công tác tôn giáo và đại đoàn kết toàn dân tộc. Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Nguyễn Văn Búp (2019). Phật giáo Hòa Hảo trong tiến trình lịch sử Nam Bộ. Nxb. Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh
5. Phan An (2004). Phật giáo Hòa Hảo ở Nam Bộ. Nxb. Tôn giáo, Hà Nội
